Н.Лхагвабаяр: Ю.Цэдэнбалын оюутнуудад үлдээсэн өвийг зөвхөн өнгөрсөн үеийн дурсамж бус, өнөөгийн боловсролын бодлоготой холбон харах хэрэгтэй

Монголын төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн Юмжаагийн Цэдэнбалын түүхэн замнал, Монголын дээд боловсролын хөгжил болон оюутан залуу үед үлдээсэн өвийн талаар судалсан Нэмэхжаргалын Лхагвабаяртай ярилцлаа.

Та яагаад “Ю.Цэдэнбалын түүхэн замнал, оюутнуудад үлдээсэн өв” гэсэн сэдвийг сонгон судлах болов?

Ю.Цэдэнбалын талаар улс төр, гадаад харилцаа, эдийн засаг, социалист бүтээн байгуулалтын хүрээнд нэлээд судалсан байдаг. Харин түүний түүхэн замналыг оюутан, дээд боловсрол, үндэсний хүний нөөцийн бодлогын өнцгөөс авч үзэх нь сонирхолтой санагдсан.

Ялангуяа Ю.Цэдэнбал өөрөө Монголын хөдөө орон нутгаас гарч, гадаадад боловсрол эзэмшин, дараа нь улсын удирдлагын түвшинд хүрсэн хүн. Түүний амьдралын энэ замнал өөрөө XX зууны Монголд боловсрол хүний амьдралын боломжийг хэрхэн өөрчилж байсны нэг илэрхий жишээ юм.

Нөгөө талаас түүний төр, улс төрийн удирдлагад ажилласан он жилүүд Монголд дээд боловсролын үндэсний тогтолцоо бүрэлдэн, мэргэжлийн боловсон хүчин олноор бэлтгэгдсэн үетэй давхацдаг. Тиймээс “тэр үеэс өнөөдрийн оюутанд юу өвлөгдөн үлдсэн бэ?” гэдэг асуултад хариулахыг зорьсон.

Таны судалгааны гол дүгнэлт юу вэ?

Ю.Цэдэнбалын оюутнуудад үлдээсэн өвийг ганц сургууль, барилга, хөшөө дурсгалаар хэмжих нь учир дутагдалтай гэж үзсэн. Харин таван үндсэн чиглэлээр тодорхойлж болно. Нэгдүгээрт, үндэсний дээд боловсролын институцийн хөгжил. Хоёрдугаарт, Монгол Улсад хэрэгтэй мэргэжилтнийг системтэй бэлтгэх хүний нөөцийн бодлого. Гуравдугаарт, Монгол залуусыг гадаадад сургаж, шинэ мэдлэг, технологийг эх орондоо авчрах тогтолцоо. Дөрөвдүгээрт, их сургууль, шинжлэх ухаан, практик хэрэглээг хооронд нь холбох үзэл. Тавдугаарт, боловсролыг хувь хүний асуудал төдий бус төр, улсын хөгжлийн асуудал гэж үзсэн хандлага юм.

Миний хувьд эдгээрийн гол цөмийг “боловсролтой үндэсний хүнийг улсын хөгжлийн хамгийн чухал нөөц гэж үзсэн бодлогын уламжлал” гэж тодорхойлж байгаа.

МУИС байгуулагдсан үйл явцад Ю.Цэдэнбал ямар оролцоотой байсан бэ?

Энд нэг зүйлийг маш тодорхой хэлэх хэрэгтэй. МУИС-ийг нэг хүн дангаараа байгуулсан гэж түүхийг тайлбарлаж болохгүй. Энэ бол тухайн үеийн төр, засгийн удирдлага, боловсролын байгууллага, Монголын сэхээтнүүд, эрдэмтэн багш нар болон Зөвлөлтийн мэргэжилтнүүдийн хамтын ажиллагааны үр дүн.

Гэхдээ Ю.Цэдэнбалын оролцоо тодорхой түүхэн баримтуудаар харагддаг. 1940 онд улсын университет байгуулах асуудал төрийн бодлогын түвшинд шийдвэрлэгдэж, 1942 онд сургуулийг бодитоор нээхийн өмнөх бэлтгэл, элсэлт, байр, багш, тоног төхөөрөмж зэрэг асуудлыг шийдвэрлэхэд Ю.Цэдэнбал оролцсон байдаг.

Мөн 1942 оны аравдугаар сарын 5-ны их сургуулийн нээлтийн үеэр “Дээд сургуульд суралцагчдын суралцах зорилгын тухай” илтгэл тавьсан. Тэнд үндэсний дээд боловсролтой боловсон хүчнийг Монголдоо бэлтгэх асуудлыг онцолж байсан нь ихээхэн анхаарал татдаг.

Тиймээс түүний хувь нэмрийг хэтрүүлэхгүйгээр, бас үгүйсгэхгүйгээр баримтаар нотлогдох хэмжээнд нь үнэлэх нь судалгааны зөв зарчим гэж үзсэн.

Тухайн үеийн гадаадад оюутан сургах бодлогоос өнөөдөр ямар сургамж авч болох вэ?

Монголчуудыг гадаадад сургах үйл явц Ю.Цэдэнбалын үеэс өмнө эхэлсэн. Харин социалист хөгжлийн жилүүдэд энэ бодлого илүү системтэй, өргөн хүрээтэй болсон.

Инженер, эмч, багш, эрдэмтэн, эдийн засагч, техникийн мэргэжилтнүүдийг гадаадад сургаж, тэд эргэн ирээд шинэ үйлдвэр, эмнэлэг, сургууль, судалгааны байгууллага, төрийн байгууллагад ажиллаж байсан.

Эндээс өнөөдөр авах ёстой зарчим нь маш энгийн. Гадаадад сурах нь зөвхөн хувь хүний карьерын асуудал биш. Сурсан мэдлэг, олон улсын туршлага, сүлжээ, технологийг Монголтой хэрхэн холбох вэ гэдэг нь чухал.

Өмнө нь “сураад эх орондоо буцаж ирэх” загвар давамгайлж байсан бол XXI зуунд үүнийг илүү өргөн харж болно. Гадаадад ажиллаж байгаа Монгол мэргэжилтэн ч судалгаа, хөрөнгө оруулалт, технологи, менторшип, олон улсын сүлжээгээр эх оронтойгоо холбогдож чадна.

Ю.Цэдэнбалын үеийн боловсролын бодлогыг өнөөдрийн нөхцөлтэй шууд харьцуулах боломжтой юу?

Шууд хуулбарлаж огт болохгүй. Тухайн үе бол төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засагтай, нэг намын улс төрийн тогтолцоотой байсан. Их, дээд сургуулиудын санхүүжилт, элсэлт, мэргэжил, төгсөгчдийн ажлын байр хүртэл төрөөс төлөвлөгддөг байлаа.

Өнөөдөр бид ардчилсан, зах зээлийн нийгэмд амьдарч байна. Их сургуулийн бие даасан байдал, академик эрх чөлөө, оюутны сонголт, хөдөлмөрийн зах зээл огт өөр болсон.

Гэхдээ тухайн үеэс авч болох нэг том зарчим бий. Боловсролыг зөвхөн хувь хүний худалдан авч буй үйлчилгээ гэж харахгүйгээр, улсын урт хугацааны хүний капиталын хөрөнгө оруулалт гэж үзэх хэрэгтэй.

Нэг сайн инженер, эмч, багш, судлаач бэлтгэх асуудал бол зөвхөн тэр хүний амьдралын асуудал биш. Улсын хөгжлийн чадавхын асуудал.

Түүхэн хүний тухай судлахад магтаал, шүүмжлэл хоёрын тэнцвэр хэр чухал вэ?

Маш чухал. Ю.Цэдэнбал бол Монголын XX зууны хамгийн нөлөө бүхий, бас маргаантай улс төрийн зүтгэлтнүүдийн нэг. Тиймээс “бүхнийг зөв хийсэн удирдагч” гэж магтах нь ч, “бүхэлд нь үгүйсгэх ёстой өнгөрсөн” гэж тайлбарлах нь ч эрдэм шинжилгээний зарчим биш.

Түүний үед боловсрол, эрүүл мэнд, шинжлэх ухаан, үйлдвэрлэл, хүний нөөцийн салбарт бодит өөрчлөлтүүд бий болсон. Үүний зэрэгцээ нэг намын төвлөрсөн улс төрийн тогтолцоо, академик эрх чөлөөний хязгаарлалт, үзэл суртлын хяналт, Зөвлөлтийн нөлөө өндөр байсан түүхэн бодит нөхцөлийг заавал хамтад нь авч үзэх ёстой.

Түүхийг судална гэдэг хэн нэгнийг шүүх эсвэл шүтэх тухай биш. Юу бүтээснийг нь ойлгож, ямар алдаа байсныг таньж, өнөөдөр юуг нь шинэчлэн авч болохыг тодорхойлох тухай гэж боддог.

Тэгвэл өнөөдрийн Монголын оюутанд Ю.Цэдэнбалын түүхэн замналаас авах хамгийн гол сургамж юу вэ?

Миний хувьд таван санаа байна. Нэгдүгээрт, боловсрол хүний амьдралын боломжийг өөрчилдөг. Хоёрдугаарт, дипломоос илүү сурсан мэдлэгээ ашиглах чадвар чухал. Гуравдугаарт, дэлхийн хаана ч суралцсан бай Монголтойгоо мэдлэг, туршлагаараа холбогдох хэрэгтэй. Дөрөвдүгээрт, оюутан бол зөвхөн бодлогын объектоос гадна шийдвэр гаргалт, судалгаа, инновацад оролцдог идэвхтэй субъект байх ёстой. Тавдугаарт, шүүмжлэлтэй сэтгэх чадвар боловсролын гол үнэт зүйл.

Өнгөрсөн үеийн гавьяаг үнэлэхийн зэрэгцээ алдаа, хязгаарлалтыг нь хэлж чаддаг байх нь өөрөө боловсролтой хүний шинж.

XXI зууны Монголын боловсролын хамгийн том сорилтыг та юу гэж харж байна вэ?

XX зуунд Монголын өмнө “үндэсний мэргэжилтэнтэй болох” асуудал тулгарч байсан. Харин XXI зуунд “дэлхийн түвшний мэдлэг бүтээгч үндэстэн болж чадах уу?” гэдэг асуудал тавигдаж байна. 

Өнөөдөр хиймэл оюун ухаан, өгөгдлийн шинжлэх ухаан, биотехнологи, ногоон эрчим хүч, өндөр технологи, инновацын салбарт дэлхийн өрсөлдөөн улам ширүүсэж байна.

Бид 10–20 жилийн дараа Монгол Улсад ямар мэргэжилтэн хэрэгтэйг өнөөдөр тодорхойлоод, тэр хүмүүсээ өнөөдрөөс бэлтгэх шаардлагатай.

Түүхээс авах хамгийн чухал сургамж маань ч энэ. Улс орон хаашаа хөгжихөө тодорхойлдог шигээ, тэр хөгжлийг хэн бүтээхийг ч урьдчилан бодох ёстой.

Эцэст нь хэлэхэд Ю.Цэдэнбалын оюутнуудад үлдээсэн хамгийн том өвийг би нэг сургууль, нэг барилга, нэг дурсгалаар тодорхойлохгүй. Улс орны ирээдүйг байгалийн баялаг дангаараа бус, боловсролтой, мэдлэг бүтээдэг хүн бүтээнэ гэсэн зарчим бол түүхийн хамгийн үнэ цэнтэй сургамж юм.

Ярилцсанд баярлалаа. 

Б.Болор-Эрдэнэ