Кеннеди, Хрущёв хоёр дэлхийг цөмийн дайнаас хэрхэн холдуулсан бэ

1962 оны аравдугаар сард хүн төрөлхтөн цөмийн дайнд өртөх шахсан юм. АНУ, ЗХУ хоёрын хооронд шууд дайн эхэлбэл Вашингтон, Москва төдийгүй Европын томоохон хотууд цөмийн цохилтын бай болж, хэдэн арван сая хүний амь нас богино хугацаанд сүйдэх аюул нүүрлээд байлаа. Хожим “Кубын пуужингийн хямрал” гэж нэрлэгдсэн тэрхүү 13 хоногт АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жон Кеннеди, ЗХУ-ын удирдагч Никита Хрущёв хоёрын гаргасан шийдвэр хүн төрөлхтний хувь заяанд асар их нөлөө үзүүлсэн юм.

Америкийн эргээс ердөө 150 орчим километрийн зайд

1959 онд Фидель Кастрогийн хувьсгал ялснаар Куба АНУ-ын хамгийн ойрын дайснуудын нэг болж хувирав. Вашингтон Кастрогийн дэглэмийг түлхэн унагахыг хүсэж байсан бол Москва Кубыг барууны бөмбөрцөг дэх стратегийн түшиц газар хэмээн харж байлаа.1961 онд АНУ-ын дэмжлэгтэй Кубын цагаачид Гахайн буланд десант буулгасан ч ажиллагаа бүтэлгүйтэв. Үүний дараа Кубын удирдлага Америк дахин довтолж магадгүй гэж улам болгоомжилж, ЗХУ-тай цэргийн харилцаагаа бэхжүүлжээ. Харин Хрущёвт өөр бодол байв.Тухайн үед АНУ ЗХУ-ын ойролцоо, тэр дундаа Туркт Зөвлөлтийн нутагт цөмийн цохилт өгөх боломжтой “Jupiter” пуужин байрлуулсан байлаа. Москва үүнд хариу болгон АНУ-ын нутаг дэвсгэрт маш ойрхон Кубад цөмийн цэнэгт хошуу тээвэрлэх чадвартай баллистик пуужин нууцаар байрлуулахаар шийджээ. Ингэснээр Хрущёв нэг сумаар хэд хэдэн туулай буудахыг хүссэн юм. Кубыг Америкийн довтолгооноос хамгаална. АНУ-д стратегийн дарамт үзүүлнэ. Мөн цөмийн хүчний харьцаан дахь ЗХУ-ын сул талыг тодорхой хэмжээгээр нөхнө. Гэвч нууц ажиллагаа удаан үргэлжилсэнгүй.
Тагнуулын онгоц бүхнийг илрүүлэв

1962 оны аравдугаар сарын 14-нд Кубын дээгүүр ниссэн Америкийн U-2 тагнуулын онгоц Зөвлөлтийн пуужингийн байгууламжуудын зургийг авчээ. Хоёр хоногийн дараа буюу аравдугаар сарын 16-нд Ерөнхийлөгч Жон Кеннедид энэ тухай мэдээлэл ирэв. Цагаан ордонд хуралдсан зөвлөхүүдийн зарим нь Куба дахь пуужингийн баазуудыг нэн даруй бөмбөгдөх санал гаргажээ. Дараагийн алхам нь Кубад цэрэг оруулах байв. Гэхдээ энд нэг аймшигтай асуудал байсан юм.Америк Кубад довтолбол тэнд байгаа Зөвлөлтийн цэргүүд хариу гал нээж болно. Зөвлөлтийн цэргүүд амь үрэгдвэл Москва хариу арга хэмжээ авна. ЗХУ Баруун Берлин рүү хөдөлж ч мэднэ. НАТО хариу цохилт өгнө.Ингээд нэг жижиг мөргөлдөөн хэдхэн цаг, хэдхэн хоногийн дотор АНУ–ЗХУ-ын цөмийн дайн болон хувирах боломжтой байлаа. Иймээс Кеннеди шууд бөмбөгдөхөөс татгалзав.Оронд нь Кубыг тэнгисээр бүслэн, ЗХУ-аас дахин довтолгооны зэвсэг оруулахыг зогсоох шийдвэр гаргасан юм. Вашингтон үүнийг албан ёсоор “карантин” гэж нэрлэв. Учир нь “бүслэлт” гэдэг ойлголт олон улсын эрх зүйд дайны ажиллагаа гэж ойлгогдох эрсдэлтэй байлаа.

Хоёр их гүрний хөлөг онгоцууд өөд өөдөөсөө хөдлөв

Аравдугаар сарын 22-нд Кеннеди телевизээр ард түмэндээ хандан Кубад Зөвлөлтийн цөмийн пуужин байрлуулсныг зарлаж, тэнгисийн карантин тогтоож байгаагаа мэдэгдэв.Дэлхий даяар түгшүүр дэгдлээ.Америкийн байлдааны хөлөг онгоцууд Кубыг бүсэлж, Зөвлөлтийн хөлөг онгоцууд Атлантын далайгаар Кубын зүг хөдөлж байв.Хэрэв Америкийн тэнгисийн цэрэг Зөвлөлтийн хөлгийг хүчээр зогсоож, буудалцвал юу болохыг хэн ч мэдэхгүй.Нэг тал ухарвал нэр хүндээ алдана.Хоёр тал хоёулаа ухрахгүй бол дайн эхэлнэ.Кеннеди, Хрущёв хоёрын өмнө яг ийм сонголт тулгарчээ.

Хамгийн аюултай өдөр

1962 оны аравдугаар сарын 27-ныг хожим Кубын пуужингийн хямралын “Хар бямба гараг” гэж нэрлэх болсон юм.Тэр өдөр Кубын дээгүүр нисэж байсан Америкийн U-2 онгоцыг Зөвлөлтийн пуужингаар буудан унагаж, нисгэгч Рудольф Андерсон амиа алдав.Вашингтон дахь генералуудын зарим нь хариу цохилт өгөхийг шаардав.Гэтэл яг тэр үед далайн гүнд өөр нэг үйл явдал болж байлаа. Америкийн тэнгисийн цэргийн хөлгүүд Зөвлөлтийн B-59 шумбагч онгоцыг илрүүлэн, усны мандалд гаргахын тулд дохионы зориулалттай гүний цэнэгүүд ашиглаж байв.Харин Америкчуудын мэдээгүй нэг зүйл байсан нь уг шумбагч онгоц цөмийн цэнэгт торпедотой байжээ.Шумбагч доторх офицерууд гаднах нөхцөл байдлыг бүрэн мэдэх боломжгүй байв. Зарим нь дайн аль хэдийн эхэлсэн байж магадгүй гэж үзсэн гэдэг. Цөмийн торпедо хэрэглэх эсэх асуудал хүртэл яригдсан бөгөөд эцэст нь Василий Архипов хэмээх офицер үүнийг эсэргүүцсэнээр цөмийн зэвсэг хэрэглэгдээгүй. Дэлхий ямар нарийн дээсэн дөрөөн дээр ирснийг тухайн үед Вашингтон ч, Москва ч бүрэн мэдээгүй байлаа.

Хрущёвын хоёр захидал

Хямралын шийдвэрлэх мөчид Хрущёвоос Кеннедид захидал ирэв.Эхний захидлын утга харьцангуй энгийн байлаа.АНУ Кубад халдахгүй гэдгээ баталгаажуулбал ЗХУ пуужингуудаа Кубаас гаргана.Гэтэл удалгүй Москвагаас илүү хатуу шаардлагатай хоёр дахь мэдэгдэл ирэв. Кубын пуужинг гаргахын хариуд АНУ Турк дэх “Jupiter” цөмийн пуужингуудаа зайлуулах ёстой гэжээ.Кеннедигийн зөвлөхүүдийн өмнө асуудал үүсэв.Аль шаардлагад нь хариулах вэ? Вашингтон сонирхолтой арга олсон юм. Кеннеди Хрущёвын эхний, харьцангуй аядуу захидалд ил тод хариу өгч, Кубад довтлохгүй гэдгээ амлав. Харин Турк дэх пуужингийн асуудлыг олон нийтээс нууцлан тусдаа сувгаар тохиролцжээ.Ерөнхийлөгчийн дүү, АНУ-ын Ерөнхий прокурор Роберт Кеннеди Зөвлөлтийн Элчин сайд Анатолий Добрынинтэй уулзаж, Турк дэх Jupiter пуужингуудыг тодорхой хугацааны дараа зайлуулах боломжтойг мэдэгдсэн байна.Гэхдээ нэг нөхцөлтэй. Энэ тохиролцоо нууц үлдэх ёстой байв.Хрущёв ухарлаа. Гэхдээ Кеннеди ч буулт хийсэн.1962 оны аравдугаар сарын 28-нд Хрущёв Куба дахь Зөвлөлтийн пуужинг буулгаж, ЗХУ руу буцаахыг зөвшөөрснөө мэдэгдэв.Хариуд нь АНУ Кубад довтлохгүй байх амлалт өгсөн юм.Хэдэн сарын дараа Америк Турк дэх Jupiter пуужингуудаа мөн зайлуулав. Олон жилийн турш Америкийн олон нийтэд Кубын пуужингийн хямрал Кеннеди Хрущёвыг хатуу шахаж, Зөвлөлтийн удирдагчийг ухраасан ялалт мэтээр ойлгогдож байлаа. Гэвч бодит байдал илүү нарийн. Хрущёв Кубаас пуужингаа татсан. Харин Кеннеди Кубад довтлохгүй гэж зөвшөөрч, Турк дэх Америкийн пуужинг ч удалгүй зайлуулсан.Өөрөөр хэлбэл, цөмийн дайнаас зайлсхийсэн гол шалтгаан нь нэг тал нөгөөгөө бүрэн ялсанд биш, харин хоёр удирдагч хоёулаа өрсөлдөгчдөө нэр төрөө хадгалан ухрах боломж үлдээсэнд оршиж байв.

Дэлхий дахины авсан сургамж

Кубын пуужингийн хямрал Кеннеди, Хрущёв хоёрт нэг зүйлийг маш тодорхой ойлгуулжээ.Цөмийн зэвсэгтэй хоёр их гүрэн хоорондоо сөргөлдөх үед удирдагчид бүх үйл явцыг хянаж чадна гэсэн баталгаа байхгүй.Нэг нисгэгчийн шийдвэр, нэг генералын тушаал, нэг шумбагч онгоцны багийн буруу ойлголт хүртэл дэлхийн дайныг эхлүүлж болох байв.Хямралын дараа Вашингтон, Москвагийн хооронд шууд холбоо тогтоох механизм буюу алдарт “халуун шугам” бий болсон. Мөн 1963 онд АНУ, ЗХУ, Их Британи агаар мандал, сансар болон усан дор цөмийн туршилт хийхийг хориглосон Цөмийн туршилтыг хэсэгчлэн хориглох гэрээнд гарын үсэг зуржээ.Кеннеди, Хрущёв хоёр найзууд болоогүй.АНУ, ЗХУ-ын өрсөлдөөн ч дуусаагүй. Гэхдээ 1962 оны аравдугаар сарын тэр хэдэн өдөр тэд нэг чухал зүйлийг ойлгосон юм.
Цөмийн дайнд ялсан тал гэж байхгүй. Тиймээс Кубын пуужингийн хямралын хамгийн том сургамж нь “хэн нь илүү хүчтэй байсан бэ?” гэдэгт бус, харин хамгийн аюултай мөчид хоёр тал өрсөлдөгчөө буланд шахалгүй, харилцан буулт хийх гарц олж чадсанд оршдог. Хэрэв 1962 оны аравдугаар сарын 27-нд Кеннеди Кубыг бөмбөгдөх тушаал өгсөн бол, эсвэл Хрущёв буулт хийхээс татгалзсан бол XX зууны түүх огт өөрөөр бичигдэх ч байсан байж мэднэ. Хүн төрөлхтөн тэр үед цөмийн сүйрлээс ганцхан шийдвэрийн зайтай өнгөрсөн юм.

М.Алтаннар

"Монголын үнэн" сонин