Хрушёвыг хэрхэн түлхэн унагасан бэ?

1964 оны аравдугаар сар. ЗХУ-ын удирдагч Никита Хрущёв Хар тэнгисийн эрэгт амарч байлаа. Гэтэл Москвагаас түүнд яаралтай буцаж ирэх шаардлагатай гэсэн мэдээ ирэв. Хрущёв нийслэлд ирэхэд нөхцөл байдал аль хэдийн өөрчлөгдсөн байлаа. Олон жил түүний дэргэд ажилласан Зөвлөлтийн Коммунист намын дээд удирдлагын нөлөө бүхий хүмүүс түүний эсрэг нэгдсэн байв.
Хэдхэн хоногийн дараа, 1964 оны аравдугаар сарын 14-нд Хрущёв ЗХУКН-ын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн даргын албан тушаалаа алдав. Маргааш нь ЗХУ-ын Сайд нарын Зөвлөлийн даргын үүргээс чөлөөлөгдөв. Албан ёсны тайлбарт түүнийг нас болон эрүүл мэндийн шалтгааны улмаас “өөрийн хүсэлтээр” чөлөөлөгдсөн гэж мэдээлсэн юм. Гэвч хэрэг явдал үнэн хэрэгтээ намын дээд удирдлагын дотор хэдэн сарын турш боловсорсон эрх мэдлийн ажиллагааны төгсгөл байлаа.

Хрущёвыг зайлуулахад Леонид Брежнев, Михаил Суслов, Александр Шелепин, Николай Подгорный зэрэг Зөвлөлтийн нөлөө бүхий улстөрчид голлох үүрэг гүйцэтгэсэн гэж түүхчид үздэг.
Тэднийг нэгтгэсэн шалтгаан олон байлаа.
Хрущёв 1953 онд Иосиф Сталиныг нас барсны дараах эрх мэдлийн тэмцлээс аажмаар тодрон гарч, 1950-аад оны дунд үе гэхэд ЗХУ-ын гол удирдагч болсон юм. 1956 онд болсон ЗХУКН-ын XX их хурлын хаалттай хуралдаанд тэрбээр Сталиныг буюу хувь хүнийг тахин шүтсэн хэмээн шүүмжилсэн алдарт илтгэлээ тавив. Энэ нь Зөвлөлтийн улс төрд асар том өөрчлөлтийн эхлэл болсон боловч намын хуучин удирдлагын нэг хэсгийн дургүйцлийг төрүүлжээ.
Хрущёв үүгээр зогссонгүй.

Тэрбээр эдийн засаг, хөдөө аж ахуй, төрийн удирдлага, намын бүтцийг олон удаа шинэчлэн зохион байгуулахыг оролдсон. Яамдын эрх мэдлийн тодорхой хэсгийг бүс нутгийн эдийн засгийн зөвлөлүүдэд шилжүүлж, дараа нь намын байгууллагуудыг аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн чиглэлээр салгасан зэрэг өөрчлөлтүүд аппаратын дунд тогтворгүй байдал үүсгэв.
Хрущёв удирдах албан тушаалтнуудыг байнга сольж, шинэ бүтэц бий болгож байсан нь намын номенклатурын хувьд өөрсдийн байр суурь баталгаагүй болсон гэсэн үг байлаа. Зэвсэгт хүчний хүрээнд ч дургүйцэл хуримтлагдсан. Хрущёв цөмийн пуужингийн хүчинд илүү ач холбогдол өгч, Зөвлөлтийн армийн бие бүрэлдэхүүнийг их хэмжээгээр цомхотгосон нь зарим генералын эсэргүүцэлтэй тулгарсан юм.

Үүний зэрэгцээ түүний хамгийн их найдвар тавьсан хөдөө аж ахуйн бодлого хүссэн үр дүнд хүрсэнгүй. Атар газар эзэмших кампанит ажил эхний жилүүдэд амжилт үзүүлсэн боловч ургац тогтворгүй байв. Эрдэнэ шишийн тариалалтыг өргөжүүлэх кампанит ажил ч Хрущёвын бодлогын алдааг шүүмжлэх нэг жишээ болон үлджээ.
1963 оны ургацын хүндрэл ЗХУ-ыг гадаадаас их хэмжээний үр тариа худалдан авахад хүргэв. Дэлхийн хоёр том гүрний нэг хэмээн өөрийгөө сурталчилж байсан Зөвлөлт улс капиталист орнуудаас үр тариа импортлох болсон нь удирдлагын нэр хүндэд сөргөөр нөлөөлсөн юм.
Гадаад бодлогод ч Хрущёвын байр суурь маргаантай байлаа.
1962 оны Кубын пуужингийн хямралын үеэр ЗХУ Кубад байрлуулсан цөмийн пуужингуудаа татахыг зөвшөөрсөн. Хэлэлцээрийн үр дүнд АНУ Кубад халдахгүй байх амлалт өгч, мөн Турк дэх “Jupiter” пуужингуудаа нууц тохиролцоогоор зайлуулсан боловч тухайн үед Зөвлөлтийн дээд хүрээний зарим хүн Хрущёв АНУ-ын шахалтад орж, байр сууринаасаа ухарсан гэж үзэж байв.

Үүн дээр БНХАУ-тай үүссэн үзэл суртал, геополитикийн зөрчил нэмэгдсэн. 1950-иад оны сүүлээс Москва, Бээжингийн харилцаа эрс муудаж, социалист ертөнцийн хоёр том гүрний хагарал ил болсон юм.
Гэвч Хрущёвын уналтыг зөвхөн эдийн засаг, Кубын хямрал эсвэл Хятадтай муудсан харилцаагаар тайлбарлах боломжгүй.
Түүний хамгийн том улс төрийн асуудал нь Зөвлөлтийн эрх баригч элитүүдийн дунд өөрийг нь хамгаалах тогтвортой хүчийг хадгалж чадаагүй явдал байв.
Удирдах хүмүүсийг байнга сольдог, бодлогын чиглэлээ гэнэт өөрчилдөг, хамтран ажиллагсдаа хурцаар шүүмжилдэг Хрущёвын арга барил намын дээд аппаратынхныг түгшээж байлаа. Түүний шинэ өөрчлөлт бүр хэн нэгний эрх мэдэл, албан тушаалд нөлөөлөх эрсдэлтэй болсон юм.

Ингэснээр өөр өөр ашиг сонирхолтой байсан нам, төрийн нөлөө бүхий хүмүүсийн хувьд Хрущёвыг зайлуулах нийтлэг сонирхол бий болов.
1964 оны аравдугаар сарын 13-нд болсон ЗХУКН-ын Төв Хорооны  хурал дээр Хрущёвын бодлого, удирдлагын арга барилыг олон талаас нь шүүмжилжээ. Тэрбээр өөрийгөө хамгаалан маргасан боловч дээд удирдлагын хүрээнд асуудал нэгэнт шийдэгдсэн байлаа.
Маргааш нь Төв Хороо дахин хуралдаж, Хрущёвыг намын удирдлагын албан тушаалаас чөлөөлөв.
Сонирхолтой нь, түүнийг баривчилсангүй. Цөлсөнгүй. Цаазаар авсангүй.

Хрущёв ялагдлаа хүлээн зөвшөөрч, тэтгэвэрт гарсан юм.
Энэ нь Сталины үеийн Зөвлөлтийн улс төртэй харьцуулахад асар том өөрчлөлт байлаа. Хэдхэн арван жилийн өмнө Кремлийн эрх мэдлийн тэмцэлд ялагдах нь баривчлагдах, хоригдох, цөлөгдөх, бүр амь насаа алдах эрсдэлтэй байв.
Харин Сталиныг шүүмжилж, улс төрийн их хэлмэгдүүлэлтийн тогтолцоог сулруулахад өөрөө чухал үүрэг гүйцэтгэсэн Хрущёв эцэст нь намын хурлын шийдвэрээр албан тушаалаа өгөөд гэртээ харьжээ.
Энд түүхийн нэгэн парадокс оршдог.
Хрущёв өөрийн бий болгоход оролцсон харьцангуй зөөлөн улс төрийн орчны анхны томоохон хохирогчдын нэг болсон юм.
Түүнийг зайлуулсны дараа Леонид Брежнев ЗХУКН-ын Төв Хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга, Алексей Косыгин Сайд нарын Зөвлөлийн дарга болов. Өөрөөр хэлбэл, эхний үед эрх мэдлийг нэг хүний гарт төвлөрүүлэхээс зайлсхийсэн “хамтын удирдлага”-ын зарчим баримталж байлаа.
Гэвч дараагийн жилүүдэд Брежнев байр сууриа аажмаар бэхжүүлж, Зөвлөлтийн улс төрийн гол удирдагч болон хувирсан юм.

Хрущёвын уналт ЗХУ-ын улс төрийн тогтолцооны нэг чухал үнэнийг харуулсан.
Тэр сонгуульд ялагдаагүй. Ард түмэн босож түүнийг түлхэн унагаагүй. Гадаадын дайсанд ялагдаагүй.
Харин өөрийнх нь томилж, хамтран ажиллаж, эрх мэдлийн оргилд хүргэсэн хүмүүс түүнээс нүүр буруулсан юм.
1964 оны аравдугаар сард Москва хотод болсон үйл явдал эрх мэдэл хэчнээн төвлөрсөн тогтолцоонд ч удирдагч ганцаараа хүчтэй байдаггүйг харуулсан түүх болон үлджээ. Түүний ард байгаа улс төрийн холбоотнууд задарсан мөчид хамгийн хүчирхэг мэт харагдаж байсан хүн ч хэдхэн хоногийн дотор Кремлийн эзнээс тэтгэврийн хөгшин болж болохыг Хрущёвын түүх харуулсан юм.

Н.СОНОР

"Монголын үнэн" сонин