Эх орончдын үйл хэрэг ба МАН-ын түүх

Монгол Улсын орчин үеийн улс төрийн түүхийг судлахад МАН-ын үүсэл, хөгжлийн түүх болон түүний түүхэн зүтгэлтнүүдийн үүргийг хамтатган авч үзэх нь зайлшгүй чухал байдаг. ХХ зууны эхэн үе бол Монголын тусгаар тогтнол, үндэсний эрх чөлөө, төрийн бие даасан байдлын хувь заяа шийдэгдэж байсан онцгой цаг үе байв. Манж Чин улсын ноёрхол задран унасны дараа Монгол Улс 1911 онд тусгаар тогтнолоо зарласан боловч улс төрийн тогтворгүй байдал, гадаадын нөлөөлөл, ялангуяа Хятадын цэргийн оролцоо нэмэгдсэн нь Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг бататгаагүй юм. Ийм нөхцөл байдалд эх оронч үзэлтэй хэсэг хүмүүс улс орноо хамгаалах, тусгаар тогтнолоо сэргээх зорилгоор нэгдэж, Монголын анхны улс төрийн нам болох МАН-ыг байгуулсан нь Монголын орчин үеийн түүхийн хамгийн чухал үйл явдлуудын нэг болсон юм.

МАН байгуулагдсан түүхэн нөхцөл нь тухайн үеийн улс төрийн хямралтай шууд холбоотой байсан. 1919 онд Хятадын цэрэг Монголд орж ирж, Монголын автономит эрхийг устгаснаар Монголын тусгаар тогтнол ноцтой аюулд орсон. Үүний эсрэг эх оронч залуус нууц бүлгэмүүдийг байгуулж, улс төрийн тэмцлийг эхлүүлжээ. Тухайлбал Нийслэл хүрээнд “Хүрээний бүлэг” болон “Консулын бүлэг” нэртэй нууц бүлгүүд байгуулагдаж, улмаар 1920 онд эдгээр бүлэг нэгдэн МАН-ыг байгуулсан гэж үздэг. Энэ нь Монголын түүхэнд анхны улс төрийн нам байгуулагдсан үйл явдал байв.

МАН байгуулагдсаны дараа тус намын удирдагчид Монголын тусгаар тогтнолыг сэргээх зорилготой улс төр, цэргийн хөдөлгөөнийг зохион байгуулсан. 1921 оны гуравдугаар сарын 1-ний өдөр болсон хуралдаанаар намын удирдлага болон түр Засгийн газрыг байгуулж, хувьсгалын тэмцлийг удирдах бүтэц бүрдсэн байна.

Тухайн үед Солийн Данзан намын даргаар, Дамбын Чагдаржав Түр засгийн газрын ерөнхий сайдаар, Догсомын Бодоо Гадаад хэргийн сайдаар, Дамдины Сүхбаатар Цэргийн жанжнаар томилогдсон нь Монголын шинэ төрийн эхлэл болсон гэж түүхэнд тэмдэглэгдэн үлдсэн. 

1921 оны Ардын хувьсгал бол Монголын тусгаар тогтнолын түүхэнд онцгой байр суурь эзэлдэг. Ардын журамт цэрэг Д.Сүхбаатарын удирдлага дор Хиагтыг чөлөөлж, улмаар 1921 оны долдугаар сард Нийслэл хүрээнд орж ирснээр Ардын хувьсгал ялалтад хүрсэн. Энэ үйл явдал нь Монголын улс төр, нийгмийн хөгжилд шинэ үеийг нээж, орчин үеийн төрийн тогтолцоог бүрдүүлэх эхлэлийг тавьсан гэж судлаачид үздэг.

МАН-ын түүхийг бүтээсэн хүмүүсийг ихэвчлэн “Ардын хувьсгалын анхны долоо” хэмээн нэрлэдэг. Эдгээр хүмүүс нь Солийн Данзан, Догсомын Бодоо, Дамдины Сүхбаатар, Дансранбилэгийн Догсом, Догсомын Лосол, Дамбын Чагдаржав, Хорлоогийн Чойбалсан нар юм. Тэд эх оронч үзэл, улс орныхоо тусгаар тогтнолын төлөөх итгэл үнэмшлээр нэгдэн Монголын улс төрийн шинэ хөдөлгөөнийг эхлүүлж, МАН-ыг байгуулсан юм.

Эдгээр түүхэн хүмүүсийн дундаас Догсомын Бодоо Монголын орчин үеийн төрийн байгуулалтыг эхлүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Тэрбээр Ардын Засгийн газрын анхны Ерөнхий сайд болж, төрийн байгууллагуудыг зохион байгуулах, гадаад харилцааг хөгжүүлэх, боловсролын шинэчлэлийг эхлүүлэх зэрэг олон ажлуудыг санаачилсан. Ерөнхий сайдын улс төрийн үзэл баримтлал нь Монгол Улсыг орчин үеийн төрийн тогтолцоотой улс болгох зорилготой байсан бөгөөд энэ нь Монголын төрийн хөгжлийн эхлэл болсон гэж судлаачид үздэг.

Солийн Данзан бол МАН-ын зохион байгуулалтыг бий болгоход гол үүрэг гүйцэтгэсэн улс төрчдийн нэг юм. Тэрбээр намын бодлого боловсруулах, улс төрийн тэмцлийг зохион байгуулах, гадаад харилцааг хөгжүүлэх зэрэг олон асуудалд идэвхтэй оролцсон. С.Данзан бол Монголын улс төрийн анхны стратегичдын нэг гэж үздэг бөгөөд түүний улс төрийн үйл ажиллагаа Монголын хувьсгалын хөдөлгөөнд чухал нөлөө үзүүлсэн.

Дамдины Сүхбаатар бол Монголын түүхэнд хамгийн алдартай хувьсгалчдын нэг бөгөөд Ардын журамт цэргийг байгуулж, Монголын тусгаар тогтнолын төлөөх зэвсэгт тэмцлийг удирдсан хүн юм. Түүний удирдсан цэрэг 1921 онд Хиагтыг чөлөөлж, улмаар хувьсгалын ялалтад хүрэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Д.Сүхбаатарын эх оронч үзэл, цэргийн манлайлах чадвар нь Монголын тусгаар тогтнолын тэмцлийн бэлгэ тэмдэг болсон гэж үздэг.

Хорлоогийн Чойбалсан нь ХХ зууны дунд үеийн Монголын төрийн удирдагчдын нэг байсан бөгөөд Монголын төрийн байгуулалтыг бэхжүүлэх, батлан хамгаалах салбарыг хөгжүүлэх, боловсрол соёлын байгууллагуудыг өргөжүүлэх зэрэг олон шинэчлэл хийсэн. Гэвч түүний удирдлагын үед улс төрийн хэлмэгдүүлэлт гарсан нь Монголын түүхэнд эмгэнэлт хуудас болж үлдсэн. Энэ нь түүхийн үйл явдлыг зөвхөн нэг талын үнэлгээгээр бус, олон талаас нь авч үзэх шаардлагатайг харуулдаг.

МАН-ын түүх нь зөвхөн улс төрийн тэмцлээр хязгаарлагдахгүй. Монголын нийгмийн хөгжлийн олон салбарт нөлөө үзүүлсэн. Ардын хувьсгалын дараа Монголд боловсролын тогтолцоог хөгжүүлэх, бичиг үсгийн боловсролыг нэмэгдүүлэх, эрүүл мэндийн байгууллагуудыг байгуулах зэрэг олон шинэчлэл эхэлсэн. Жишээлбэл 1920–1940 оны хооронд бичиг үсгийн боловсролыг өргөжүүлэх бодлогын үр дүнд 100 мянга гаруй хүн бичиг үсэгт тайлагдсан гэж судалгаанд дурдсан байдаг.

МАН-ын түүхэн үүргийг гурван томоохон үе шатанд авч үзэж болно. Нэгдүгээрт, 1921 оны хувьсгалын удирдагч болж Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг сэргээсэн нь түүхэн ач холбогдолтой. Хоёрдугаарт, 1940–1980-аад онд аж үйлдвэржилт, боловсрол, эрүүл мэндийн салбарыг хөгжүүлж, нийгмийн шинэчлэлийг хэрэгжүүлсэн. Гуравдугаарт, 1990 оны Ардчилсан хувьсгалын үед тайван замаар эрх мэдэл шилжүүлж, ардчилсан тогтолцоонд дасан зохицсон нь улс төрийн соёлын томоохон жишээ болсон.

1940 оноос хойш Ю.Цэдэнбал Монголын төр, намын удирдагч болж, улс орны аж үйлдвэржилт, боловсрол, эрүүл мэндийн салбарын хөгжилд томоохон хувь нэмэр оруулсан. Тэрбээр ЗХУ-тай стратегийн холбоо тогтоож, Монголын тусгаар тогтнолыг баталгаажуулахад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Харин 1980-аад оны сүүлчийн удирдагч Ж.Батмөнх Ардчилсан хувьсгалын үед тайван замаар эрх мэдлээ шилжүүлж, ардчиллын эхлэлд үнэлж баршгүй хувь нэмэр оруулсан билээ.

Мөн үйлдвэржилт, дэд бүтэц, шинжлэх ухаан, соёл урлагийн салбарууд хөгжиж эхэлсэн нь Монголыг уламжлалт нүүдлийн нийгмээс орчин үеийн улс болон хөгжихөд чухал нөлөө үзүүлсэн. ХХ зууны турш Монгол Улс боловсрол, эрүүл мэнд, шинжлэх ухаан, спорт зэрэг салбарт томоохон ахиц гаргаж, олон улсын тавцанд бие даасан улс болж хөгжсөн нь энэ үеийн улс төр, нийгмийн өөрчлөлттэй салшгүй холбоотой гэж судлаачид үздэг.

Орчин үеийн удирдагчид болох Н.Энхбаяр, С.Баяр, М.Энхболд, С.Батболд нар ардчиллын үеийн намын шинэчлэл, эдийн засгийн хөгжлийн бодлогод оролцож, МАН-ыг социал демократ үзэл баримтлалд тулгуурлан шинэчлэн хөгжүүлэхэд чиглүүлсэн.

МАН-ын түүхийг судлахад түүхэн сургамж их байдаг. Нэгдүгээрт, улс орны тусгаар тогтнол, үндэсний эрх чөлөөг хамгаалах үйл хэрэгт эх оронч үзэлтэй хүмүүсийн манлайлал чухал байдаг. Хоёрдугаарт, улс төрийн хөдөлгөөн бүр зөвхөн амжилтаас бүрдэхгүй бөгөөд алдаа, зөрчил, эмгэнэлт үйл явдал дагалддаг. Монголын ХХ зууны түүхэнд улс төрийн хэлмэгдүүлэлт, үзэл суртлын туйлшрал зэрэг асуудал гарсан нь үүний нэг жишээ юм. Гуравдугаарт, түүхийг зөв ойлгож, бодитой үнэлэх нь өнөөгийн нийгмийн хөгжлийн чухал нөхцөл болдог.

Өнөөдөр Монголын залуу үе түүхэн хүмүүсийн эх оронч үзэл, улс орныхоо төлөө зүтгэх сэтгэлгээ, нийгмийн хариуцлагыг ойлгож, түүхээсээ сургамж авах нь чухал юм. МАН-ыг байгуулсан болон түүний үйл ажиллагаанд оролцсон түүхэн зүтгэлтнүүдийн тэмцэл, үйл хэрэг нь Монгол Улсын тусгаар тогтнол, хөгжил дэвшлийн суурийг тавьсан гэж хэлж болно.

Эцэст нь хэлэхэд МАН-ын түүх бол Монгол Улсын орчин үеийн түүхийн салшгүй хэсэг юм. Энэ намыг байгуулсан болон хөгжүүлсэн түүхэн хүмүүс Монголын тусгаар тогтнолыг сэргээх, шинэ төрийн тогтолцоог бий болгох, нийгмийн хөгжлийн үндсийг тавихад чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Д.Бодоо, С.Данзан, Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан зэрэг түүхэн хүмүүсийн эх оронч үзэл, улс орны төлөө зүтгэсэн үйл ажиллагаа нь Монголын түүхэнд гүн ул мөр үлдээсэн билээ. Иймээс МАН-ын түүхийг судлах нь зөвхөн нэг намын түүхийг судлах биш, харин Монгол Улсын тусгаар тогтнол, нийгмийн хөгжлийн үйл явцыг ойлгох чухал үндэс юм.

Н.Намжилмаа /БЗД-ийн 21 дүгээр хорооны иргэн, МАН-ын гишүүн/

Эх сурвалж: "Монголын үнэн" сонины №018/24693/ дахь дугаарыг ЭНД-ээс уншина уу.