Америкийн нууц холбоотноос нэг номерын дайсан болсон нь
Нэгэн цагт АНУ-ын Тагнуулын төв газарт мэдээлэл нийлүүлж, Вашингтоны өндөр албан тушаалтнуудтай нууц уулзалт хийдэг байсан генерал хэдхэн жилийн дараа Америкийн цэргийн ажиллагааны гол бай болжээ. Түүнийг баривчлахын тулд АНУ Панам руу олон мянган цэрэг оруулж, нийслэлд нь ширүүн тулалдаан өрнүүлсэн юм.
Нэгэн цагт АНУ-ын Тагнуулын төв газарт мэдээлэл нийлүүлж, Вашингтоны өндөр албан тушаалтнуудтай нууц уулзалт хийдэг байсан генерал хэдхэн жилийн дараа Америкийн цэргийн ажиллагааны гол бай болжээ. Түүнийг баривчлахын тулд АНУ Панам руу олон мянган цэрэг оруулж, нийслэлд нь ширүүн тулалдаан өрнүүлсэн юм.
Төрийн эрх мэдлийг атгаж, улстөрчдийн хувь заяаг шийдэж явсан Мануэль Норьега эцэстээ Ватиканы дипломат төлөөлөгчийн газарт хоргодон, Америкийн цэргүүдэд бууж өгсөн билээ. Түүний амьдрал бол Хүйтэн дайны үеийн их гүрнүүдийн ашиг сонирхол, тагнуулын нууц ажиллагаа, хар тамхины худалдаа, улс төрийн урвалт хэрхэн нэг хүний хувь заяанд огтлолцсоныг харуулсан ээдрээтэй түүх юм.
1989 оны арванхоёрдугаар сарын 20-ны үүрээр Панамын нийслэлд хүчтэй дэлбэрэлтүүд нижигнэж, хотын тэнгэрт Америкийн байлдааны нисэх онгоцууд үзэгдэв. Гудамжаар хуягт техникүүд давшиж, цэргийн ангиудын байрлал руу гал нээж эхэллээ. Хэдхэн цагийн өмнө амгалан байсан хот дайны талбар болон хувирчээ.
АНУ Панамын эсрэг “Operation Just Cause” буюу “Шударга үйлс” нэртэй цэргийн ажиллагаа эхлүүлсэн нь энэ байв.
Америкийн Ерөнхийлөгч Жорж Х.У.Буш уг ажиллагааны зорилгыг Панамд ардчиллыг сэргээх, Америкийн иргэдийг хамгаалах, Панамын сувгийн гэрээний хэрэгжилтийг баталгаажуулах, хар тамхины хэрэгт яллагдаж байсан генерал Мануэль Норьегаг шүүхэд шилжүүлэх хэмээн тайлбарласан юм.
Гэвч Америкийн цэргийн хүчээр баривчлахыг зорьсон тэр генерал Вашингтоны хувьд огт танихгүй дайсан байсангүй.
Харин ч олон жилийн турш Америкийн тагнуулын байгууллагуудтай хамтран ажиллаж, нууц мэдээлэл нийлүүлж, мөнгөн төлбөр авч байсан хүн байлаа.
Өчигдрийн холбоотон өнөөдрийн дайсан болж хувирсан нь энэ.
Мануэль Антонио Норьега 1934 оны хоёрдугаар сарын 11-нд Панам хотод төржээ. Ядуу орчинд өссөн тэрбээр бага наснаасаа амьдралын хатууг үзсэн нэгэн байв. Хүүхэд ахуйдаа өвчний улмаас нүүрэндээ сорвитой болсон нь насан туршид нь үлджээ. Хожим улс төрийн өрсөлдөгчид нь түүнийг энэ төрхөөр нь элэглэдэг байсан гэдэг.
Норьега цэргийн замналыг сонгож, Перугийн цэргийн сургуульд суралцсан байна. Тэрбээр тулааны талбарт гавьяа байгуулсан жанжин гэхээсээ илүү хүний зан чанар, сул талыг таньж мэдэх, мэдээлэл цуглуулах, нууц харилцаа тогтоох авьяасаараа ялгарч байлаа.
Түүний амьдралын хамгийн чухал эргэлт 1968 онд тохиов.
Тэр жил Панамд цэргийн эргэлт гарч, генерал Омар Торрихос улс орны бодит эрх мэдлийг гартаа авлаа. Торрихос Панамын сувгийг Америкийн хяналтаас эх орондоо буцаан авах зорилгоор тэмцэж, үндэсний тусгаар тогтнолын үзэл санаагаар олон нийтийн дэмжлэг хүлээсэн удирдагч байв.
Харин Норьега шинэ удирдагчийн итгэлийг олж, цэргийн тагнуулын байгууллагад нөлөө бүхий албан тушаал хаших болов.
Торрихос улс төрийн бодлого, олон улсын хэлэлцээрт анхаарлаа хандуулж байхад Норьега мэдээлэл цуглуулах, өрсөлдөгчдөө хянах, цэргийн байгууллагын дотор нөлөөгөө бэхжүүлэх ажлыг гартаа авчээ.
Ийнхүү Панамын төрийн эрх мэдлийн сүүдэрт нэгэн шинэ хүч бий болж эхэлсэн юм.
Панам бол газар зүйн байрлалын хувьд дэлхийн хамгийн чухал улсуудын нэг. Атлантын болон Номхон далайг холбосон Панамын суваг олон улсын худалдаа, цэргийн стратегид онцгой ач холбогдолтой. Иймээс Вашингтон тус улсын улс төр, цэргийн байгууллагуудын үйл ажиллагааг анхааралтай ажиглаж ирсэн билээ.
Хүйтэн дайны ид үед Америкийн гол зорилго Латин Америкт коммунист хөдөлгөөнүүдийн нөлөөг хязгаарлах явдал байв. Кубын хувьсгал, Никарагуагийн Сандинистуудын хөдөлгөөн, Төв Америкийн зэвсэгт мөргөлдөөнүүд Вашингтоны бодлогод томоохон сорилт учруулж байлаа.
Энэ нөхцөлд Панамын цэргийн тагнуулын байгууллагад ажиллаж байсан Норьега Америкийн тусгай албадын хувьд хэрэгтэй хүн болов.
Тэрбээр Куба, Никарагуа болон бүс нутгийн улс төрийн хөдөлгөөнүүдийн талаар мэдээлэл нийлүүлж, Америкийн тагнуулын байгууллагуудтай хамтран ажилладаг байжээ. Тагнуулын төв газраас түүнд төлбөр өгч байсан нь хожим олон нийтэд ил болсон юм.
Вашингтоны хувьд Норьега ардчиллын үлгэр жишээ удирдагч биш байсан нь ойлгомжтой. Гэвч тэр мэдээлэлтэй, нөлөөтэй, хэрэгтэй хүн байлаа.
Хүйтэн дайны үеийн их гүрнүүдийн бодлогод ийм хүмүүс цөөнгүй байсан юм. Тухайн удирдагч улс орноо хэрхэн захирч байгаа нь заримдаа хоёрдугаарт тавигдаж, харин аль талд үйлчилж, ямар мэдээлэл нийлүүлж чадах нь илүү чухалд тооцогддог байв.
Норьега энэ тогтолцооны боломжийг маш сайн ашиглажээ.
Тэр Америкийн тагнуулын байгууллагуудтай харилцаагаа хадгалахын зэрэгцээ Куба болон бүс нутгийн бусад улс төрийн хүчнүүдтэй холбоо тогтоож байв. Өөрөөр хэлбэл, нэг талд бүрэн үнэнч байхаас илүүтэй олон талын ашиг сонирхлын дунд өөрийн байр суурийг баталгаажуулахыг хичээсэн хэрэг.
Гэвч ийм тоглолт удаан үргэлжлэх тусам эрсдэл нь нэмэгддэг.
1981 оны долдугаар сарын 31-нд Панамын удирдагч Омар Торрихос онгоцны ослоор амиа алдав. Түүний үхэл олон жилийн турш элдэв таамаг, хардлага дагуулсан ч санаатай хорлон сүйтгэх ажиллагаа байсныг баттай нотлоогүй юм.
Торрихосын үхлийн дараа Панамын цэргийн удирдлагын дунд эрх мэдлийн тэмцэл өрнөж, Норьега аажмаар давуу байдал олж эхэллээ.
1983 онд тэр Панамын Батлан хамгаалах хүчний командлагч болов.
Ингэснээр тус улсын бодит эрх мэдэл түүний гарт төвлөрчээ.
Сонирхолтой нь, Норьега албан ёсоор Панамын Ерөнхийлөгч болж байгаагүй. Төрийн тэргүүнүүд солигдож, Засгийн газрууд байгуулагдаж байсан ч хэнийг Ерөнхийлөгч болгох, хэнийг огцруулах, улс төрийн ямар шийдвэр гаргахыг эцэст нь цэргийн удирдлага шийддэг байв. Тэр цэргийн хүч, тагнуулын байгууллага, нууц мэдээлэлд тулгуурлан улс орныг удирдах болсон юм. Норьегагийн засаглалын үед улс төрийн өрсөлдөгчдийг дарамтлах, хэвлэл мэдээллийг хязгаарлах, сонгуулийн үйл явцад нөлөөлөх явдал газар авчээ. Гэвч түүний эрх мэдлийг ганхуулах гол хүчин зүйл Панамын дотоод улс төрөөс гадна олон улсын хар тамхины худалдаатай холбогдсон юм.1980-аад онд Колумбын Медельиний картель дэлхийн хамгийн хүчирхэг хар тамхины сүлжээнүүдийн нэг болж, Америкийн зах зээлд асар их хэмжээний кокаин нийлүүлж байлаа.
Панамын газар зүйн байрлал, банк санхүүгийн тогтолцоо, тээврийн сүлжээ нь хар тамхи дамжуулах, хууль бус мөнгө угаахад ашиглагдах боломжтой байв. Норьега хар тамхины наймаачдыг хамгаалж, тэдний үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлсэн гэх мэдээлэл Америкийн хууль сахиулах байгууллагуудад хуримтлагдаж эхэлжээ.
Энд нэгэн хачирхалтай зөрчил бий.
Норьега өмнө нь Америкийн хар тамхитай тэмцэх байгууллагуудтай хамтран ажиллаж, хууль бус худалдааны эсрэг ажиллагаанд тусалж байсан. Харин хожим өөрөө хар тамхины наймааг хамгаалсан хэрэгт яллагдсан юм.
Түүний хоёрдмол тоглолт улам тодорч эхэллээ.
1985 онд Панамын улстөрч, Норьегагийн хурц шүүмжлэгч Уго Спадафора алагдсан хэрэг улс орныг цочроов.
Спадафора Норьегаг хар тамхины бүлэглэлүүдтэй холбоотой хэмээн олон нийтэд шүүмжилж байсан бөгөөд удалгүй түүний зэрэмдэглэгдсэн цогцос Коста-Рикагийн хилийн ойролцоо олджээ.
Энэ хэрэг Панамын нийгэмд айдас, дургүйцлийг улам нэмэгдүүлж, цэргийн дэглэмийн харгис шинжийг илчилсэн үйл явдлуудын нэг болсон юм.
Норьега өөрийн эсрэг гарсан буруутгалуудыг үгүйсгэж байсан ч улс төрийн нөхцөл байдал өөрчлөгдөж эхэлжээ.
Вашингтонд ч түүний талаарх байр суурь эрс хувирав.
Өмнө нь коммунист хөдөлгөөнүүдийн эсрэг тэмцэлд хэрэгтэй холбоотон гэж үздэг байсан генералыг одоо хар тамхины наймаа, хүний эрхийн зөрчил, бүс нутгийн тогтворгүй байдалтай холбон шүүмжлэх болов.
1988 оны хоёрдугаар сард АНУ-ын холбооны тангарагтны шүүхүүд Норьегаг хар тамхины наймаа, зохион байгуулалттай гэмт хэрэгтэй холбоотой хэргээр яллах дүгнэлт гаргажээ.
Энэ бол хоёр улсын харилцаанд эргэлт авчирсан шийдвэр байлаа.
Олон жилийн турш Америкийн тагнуулын байгууллагуудтай хамтран ажилласан хүн Америкийн шүүхийн өмнө яллагдагч болж хувирсан юм.
Норьега үүнийг улс төрийн зорилготой ажиллагаа гэж үзэж, буруутгалыг хүлээн зөвшөөрсөнгүй. Харин Вашингтон түүнийг Панамын ардчилал, бүс нутгийн аюулгүй байдалд заналхийлж буй хүн хэмээн тодорхойлох болов.
1989 оны тавдугаар сард Панамд Ерөнхийлөгчийн сонгууль боллоо.
Сөрөг хүчний нэр дэвшигч Гильермо Эндара ялалт байгуулах нь тодорхой болсон ч Норьегагийн нөлөөнд байсан эрх баригчид сонгуулийн үр дүнг хүчингүй болгожээ.
Удалгүй сөрөг хүчний удирдагчид болон дэмжигчдийн эсрэг хүчирхийлэл гарч, Панамын улс төрийн хямрал улам гүнзгийрэв.
Норьега эрх мэдлээ хадгалж үлдэхийн тулд хүчний байгууллагууддаа түшиглэсээр байлаа. Харин түүний эсрэг олон улсын дарамт улам нэмэгдэж байв.
1989 оны арванхоёрдугаар сарын дундуур Панамын цэргүүдтэй холбоотой зэвсэгт мөргөлдөөний үеэр Америкийн нэг цэргийн албан хаагч амь үрэгдсэн нь Вашингтоны цэргийн ажиллагаа эхлүүлэх шийдвэрт нөлөөлсөн юм.
Ингээд арванхоёрдугаар сарын 20-ны үүрээр Америкийн цэргүүд Панамд довтлов.
АНУ 20 мянга гаруй цэргийг нэмж оруулан, тус улсад өмнө нь байрлаж байсан хүчний хамт томоохон цэргийн ажиллагаа явуулжээ.
Байлдааны нисэх онгоцууд Панамын Батлан хамгаалах хүчний байрлал, холбооны төвүүд, цэргийн байгууламжуудыг довтолж, хуягт техникүүд нийслэлийн гудамжаар давшиж эхлэв.
Хамгийн ширүүн тулалдаануудын нэг Панам хотын Эль-Чоррильо дүүрэгт өрнөсөн юм.
Тэнд Панамын цэргийн төв штаб байрлаж байсан бөгөөд байлдааны үеэр олон тооны барилга шатаж, энгийн иргэд орон гэргүй болжээ.
Америкийн цэрэг Панамын цэргийн хүчний зохион байгуулалттай эсэргүүцлийг богино хугацаанд нурааж чадсан ч ажиллагааны гол бай болсон Норьегаг олж чадсангүй.
Тэр ор сураггүй алга болжээ.
Нэгэн цагт улс орны тагнуулын байгууллагыг удирдаж, бусдын нууцыг мэдэж, өрсөлдөгчдийнхөө хөдөлгөөн бүрийг хянаж явсан генерал одоо өөрөө нуугдаж, мөрдөгчдөөс зугтахад хүрсэн байлаа.
Америкийн тусгай албад түүнийг эрэн сурвалжилж эхлэв.
Харин Норьега өөрийн цэргийн хүчээр эсэргүүцэх боломжгүй болсныг ойлгож байлаа.
Арванхоёрдугаар сарын 24-нд тэр Панам хот дахь Ватиканы дипломат төлөөлөгчийн газарт орж, хоргодох хүсэлт гаргажээ.
Энэ бол түүний сүүлчийн найдвар байв.
Дипломат төлөөлөгчийн газрын халдашгүй байдал түүнийг Америкийн цэргүүд шууд баривчлахаас хамгаална гэж тооцоолсон хэрэг. АНУ Ватиканы төлөөлөгчийн газарт хүчээр нэвтэрвэл олон улсын дипломат харилцаанд ноцтой маргаан үүсэх байлаа.
Ингэж Панамыг захирч байсан генерал хэдхэн хоногийн дотор гадаад улсын дипломат байрны хамгаалалтад амь хоргодохоос өөр аргагүй болов.
Америкийн цэргүүд төлөөлөгчийн газрын эргэн тойронд бүслэлт тогтоожээ. Гэвч тэд шууд дайран орсонгүй.
Харин сэтгэл зүйн дарамт үзүүлэх ажиллагаа эхлүүлсэн байна.
Төлөөлөгчийн газрын гадна хүчтэй чанга яригч байрлуулж, рок хөгжмийг өндөр дуугаар тоглуулж эхлэв. Van Halen хамтлагийн “Panama”, Kenny Loggins-ийн “Danger Zone” зэрэг дууг ээлжлэн тоглуулж байсан нь уг ажиллагааны хамгийн алдартай үйл явдлуудын нэг болжээ.
Дэлхийн хэвлэлүүд энэ тухай мэдээлж, Панамын генералыг хөгжмөөр бүсэлсэн Америкийн цэргүүдийн ажиллагаа олон улсын анхаарлыг татсан юм.
Гэвч Норьегаг бууж өгөхөд зөвхөн чанга хөгжим нөлөөлсөн гэж үзэх нь учир дутагдалтай. Түүний цэргийн хүч бүрэн ялагдаж, улс төрийн холбоотнууд нь сарнин, дипломат гарц нь хумигдсан байлаа.
1990 оны нэгдүгээр сарын эхээр Норьегагийн нөхцөл байдал улам хүндэрчээ.
Тухайн үеийн "Los Angeles Times" сонины сурвалжилгад дурдсанаар, Ватиканы төлөөлөгчийн газарт түүнтэй уулзсан хүмүүс Норьегаг ядарч туйлдсан, сэтгэлээр унасан байдалтай байгааг мэдээлсэн байна.
Тэр ихэнх цагаа өрөөндөө ганцаараа өнгөрүүлж, цөөн хүнтэй уулздаг болжээ.
Нэгэн цагт генералууд, сайд нар, тагнуулын ажилтнуудыг удирдаж явсан хүн одоо өөрийн ирээдүйг ч шийдэж чадахгүй байдалд орсон байв.
Ватиканы дипломат төлөөлөгч Хосе Себастьян Лабоа түүнтэй удаа дараа уулзаж, бууж өгөхийг ятгажээ.
Төлөөлөгчийн газар Норьегаг хугацаагүй хамгаалах боломжгүй гэдэг нь ч тодорхой болж эхэлсэн юм.
Гадаа Америкийн цэргүүд бүсэлсэн. Дотор нь Ватиканы төлөөлөгчид түүнийг цаашид хоргодохыг хүсэхгүй байлаа. Панам дахь цэргийн эрх мэдэл нь аль хэдийн нуран унажээ.
Ингээд 1990 оны нэгдүгээр сарын 3-ны орой Мануэль Норьега бууж өгөхөөр шийдэв.
Тэр Ватиканы дипломат төлөөлөгчийн газрын хаалгаар гарч ирж, Америкийн цэргүүдэд өөрийгөө хүлээлгэн өгсөн юм.
Энэ бол түүний амьдралын хамгийн гашуун мөч байлаа.
Панамын төрийн эрх мэдлийг атгаж, Америкийн тагнуулын байгууллагуудтай олон жил хамтран ажиллаж явсан генерал эцэстээ тэр л улсынхаа цэргүүдэд баривчлагджээ.
Түүнийг Америкийн Хар тамхитай тэмцэх газрын ажилтнуудад шилжүүлж, Флорида муж руу авч явсан байна.
Энд түүхийн нэгэн хачирхалтай давхцал бий.
1985 онд Норьега Вашингтонд очихдоо Америкийн тагнуулын байгууллагын өндөр албан тушаалтнуудтай уулзаж, нөлөө бүхий түншийн байр сууринаас харилцаж байжээ.
Харин таван жилийн дараа Америкийн нутаг дэвсгэрт дахин хөл тавихдаа тэр гавлагдсан яллагдагч болсон байв.
Өмнө нь түүнийг тагнуулын ажилтнууд угтдаг байсан бол энэ удаа хар тамхитай тэмцэх байгууллагын ажилтнууд хүлээн авчээ.
Норьегаг Майамид хорьж, хар тамхины наймаа, зохион байгуулалттай гэмт хэрэгтэй холбоотой хэргээр шүүх ажиллагаа эхлүүлсэн юм.
1991 онд эхэлсэн шүүх хурал олон сар үргэлжилж, 100 гаруй гэрч мэдүүлэг өгсөн байна.
Гэрчүүдийн дунд хар тамхины бүлэглэлийн гишүүд, Америкийн хууль сахиулах байгууллагын ажилтнууд, Панамын албан тушаалтнууд байжээ.
Норьегагийн өмгөөлөгчид түүний Америкийн тагнуулын байгууллагуудтай хамтран ажиллаж байсан түүхийг хамгаалалтынхаа нэг хэсэг болгохыг оролдсон байна.
Харин прокурорууд түүнийг Колумбын хар тамхины наймаачдыг хамгаалж, Панамын нутаг дэвсгэр, банк санхүүгийн тогтолцоог хууль бус худалдаанд ашиглах боломж олгосон гэж буруутгажээ.
1992 оны дөрөвдүгээр сарын 9-нд шүүхийн Тангарагтны бүрэлдэхүүн түүнийг арван зүйл ангийн наймд нь гэм буруутай гэж үзэв.
Тэр жилийн долоодугаар сард Норьегад 40 жилийн хорих ял оноосон бөгөөд хожим ялын хугацааг бууруулсан юм.
Ийнхүү нэгэн цагт Панамын бодит удирдагч байсан генерал Америкийн шоронгийн хоригдол болж хувирлаа.
Гэвч түүний түүх зөвхөн нэг дарангуйлагчийг баривчилж, шүүхэд шилжүүлснээр дуусахгүй.
АНУ-ын Панамд явуулсан цэргийн ажиллагаа олон улсын эрх зүй, хүний эрхийн асуудлаар өнөөдрийг хүртэл маргаан дагуулсаар байдаг.
Вашингтон уг ажиллагааг ардчиллыг сэргээх, Америкийн иргэдийг хамгаалах, хар тамхины эсрэг тэмцэх шаардлагатай холбон зөвтгөсөн.
Харин шүүмжлэгчид тусгаар тогтносон улсын нутаг дэвсгэрт хүч хэрэглэсэн нь олон улсын эрх зүйн зарчмыг зөрчсөн гэж үздэг.
Хамгийн эмгэнэлтэй нь энгийн иргэдийн амь насны хохирол байв.
Панамд болсон тулалдааны үеэр амиа алдсан энгийн иргэдийн тоо эх сурвалж бүрд харилцан адилгүй байдаг. Зарим албан ёсны тооцоо хэдэн зуун хүн амиа алдсан гэж үздэг бол хүний эрхийн байгууллагууд бодит хохирол илүү өндөр байж болзошгүйг анхааруулсан юм.
Ялангуяа Эль-Чоррильо дүүргийн оршин суугчид дайны хамгийн хүнд үр дагаврыг амсжээ.
Олон айлын орон сууц шатаж, иргэд орон гэргүй болж, олон жилийн турш хэвийн амьдралдаа эргэн орохын төлөө тэмцсэн байна.
2018 онд Америк тивийн Хүний эрхийн комисс АНУ-ын цэргийн ажиллагааны үеэр энгийн иргэдийг хамгаалах хангалттай арга хэмжээ аваагүй гэж дүгнэсэн юм.
Энэ нь Норьегагийн дарангуйллыг буруутгах, түүнийг шүүхэд шилжүүлэх зорилго нь цэргийн ажиллагааны бүх арга хэрэгслийг зөвтгөх үндэслэл болж чадахгүйг харуулсан хэрэг байлаа.
Норьега Америкийн шоронд олон жил хоригдсоны дараа 2010 онд Францад шилжүүлэгдэв.
Тэнд түүнийг хар тамхины мөнгө угаасан хэрэгт буруутган шүүж, хорих ял оноосон байна.
2011 онд Францаас Панамд шилжүүлэн өгснөөр тэр олон жилийн дараа эх орондоо буцаж иржээ.
Гэвч энэ удаа түүнийг цэргийн хүндэт харуул, төрийн ёслол угтсангүй.
Харин Панамын шүүхээс өмнө нь оноосон ялуудыг эдлүүлэхээр хорих байгууллагад хүргэсэн юм.
Норьегаг эх орондоо буцаж ирэхэд Панам өөр улс болсон байлаа.
Түүний удирдаж байсан цэргийн бүтэц татан буугдаж, улс төрийн тогтолцоо өөрчлөгдөн, төрийн эрх мэдэл сонгуулиар шилждэг болсон байв.
Нэгэн цагт улс орны хувь заяаг шийдэж явсан генерал өөрийнх нь эзгүйд өөрчлөгдсөн Панамд хоригдол болон эргэн иржээ.
2017 оны тавдугаар сарын 29-нд Мануэль Норьега 83 насандаа Панам хотод нас барав. Тэр тархины хавдрын мэс заслын дараах хүндрэлээс болж өөд болсон юм.
Түүний үхэл нэгэн хүний амьдралын төгсгөл байсан ч Хүйтэн дайны үеийн улс төрийн ээдрээтэй түүхийн нэгэн бүлгийг дахин сануулсан билээ.
Мануэль Норьегагийн амьдралыг зөвхөн эрх мэдэлд шунасан цэргийн удирдагчийн уналт гэж тайлбарлахад хангалтгүй.
Тэр бол их гүрнүүдийн ашиг сонирхол жижиг улсуудын дотоод улс төрд хэрхэн нөлөөлж, тагнуулын байгууллагуудын нууц харилцаа зарим удирдагчийг хэрхэн хүчирхэгжүүлж, улмаар өөрсдийнх нь эсрэг эргэж болдгийн тод жишээ юм.
Норьега Вашингтонд хэрэгтэй байхдаа холбоотон байв. Харин түүний үйл ажиллагаа Америкийн ашиг сонирхолтой зөрчилдөж, Панам дахь улс төрийн хямрал хурцдах үед тэр дайсан болж хувирсан.
Гэхдээ түүний уналтыг зөвхөн Америкийн бодлогын өөрчлөлтөөр тайлбарлах нь өрөөсгөл.
Өөрийнх нь дарангуйлал, сонгуулийн үр дүнг хүчингүй болгосон үйлдэл, улс төрийн өрсөлдөгчдийн эсрэг хүчирхийлэл, хар тамхины гэмт хэрэгтэй холбоотой шүүхээр тогтоогдсон буруутай үйлдлүүд ч түүнийг ийм төгсгөлд хүргэсэн юм.
Харин энэ түүхээс хамгийн сонирхолтой нэг асуулт урган гардаг.
Америкийн тагнуулын байгууллагууд Норьегатай олон жил хамтран ажиллаж байсан юм бол түүний хууль бус үйл ажиллагааны талаар хэзээнээс мэдэж байсан бэ? Хэрэв мэдэж байсан бол яагаад харилцаагаа үргэлжлүүлсэн бэ?
Энэ асуулт өнөөдөр ч Хүйтэн дайны үеийн Америкийн гадаад бодлогын ёс зүй, тагнуулын ажиллагааны мөн чанарыг эргэн харахад хүргэдэг.
Норьега өөрийгөө олон улсын ашиг сонирхлын дунд тоглож чаддаг, хэнээс ч хараат бус хүчирхэг удирдагч гэж үзэж байсан байж болох юм.
Гэвч үнэн хэрэгтээ түүний эрх мэдлийн суурь нь ард түмний итгэл, ардчилсан байгууллагууд бус, цэргийн хүч, нууц мэдээлэл, гадаадын дэмжлэг, улс төрийн тохиролцоо байжээ.
Тэр суурь ганхахад түүнийг хамгаалах зүйл үлдсэнгүй.
Нэгэн цагт Панамын генералууд, сайд нар, тагнуулын байгууллагын удирдлагууд түүний тушаалыг хүлээдэг байв. Харин 1990 оны нэгдүгээр сарын 3-ны орой тэр өөрөө Ватиканы дипломат төлөөлөгчийн газрын хаалгаар гарч, Америкийн цэргүүдийн өмнө бууж өгсөн юм.
Энэ дүр зураг түүний улс төрийн замналын хамгийн тод төгсгөл болж үлджээ.
1985 онд Вашингтонд тагнуулын байгууллагын түншийн хувиар очсон Мануэль Норьега таван жилийн дараа мөн л Америкт ирсэн. Гэхдээ энэ удаа түүнийг хүндэт зочны хувиар бус, гавтай яллагдагчийн хувиар хүлээн авчээ.
Энэ хоёр аяллын хооронд нэгэн улсын улс төрийн дэглэм нуран унаж, нийслэл нь дайны талбар болж, олон хүний амь үрэгдэж, Хүйтэн дайны үеийн их гүрний бодлогын зөрчил ил болсон байлаа.
Норьегагийн түүх нэгэн хатуу сургамж үлдээсэн юм.
Их гүрний дэмжлэгээр эрх мэдэлд хүрч болно. Гэвч ард түмний итгэл, хууль ёсны засаглалын оронд тэр дэмжлэгийг тавьсан удирдагчийн хувь заяа эцэстээ өөрийнх нь бус, бусдын шийдвэрээс хамаарах аюултай.
Панамыг захирч байсан генерал Ватиканы дипломат төлөөлөгчийн газрын хаалгаар гарч, өчигдрийн холбоотнууддаа бууж өгсөн тэр орой энэ үнэнийг өөрийн биеэр мэдэрсэн биз ээ.
М.Сонор
"Монголын үнэн" сонин