Зэс нүүрсийг давсан нь Бүтцийн шилжилт үү, эсвэл үнийн мөчлөг үү?

2025 онд Монгол Улсын экспортын бүтцэд түүхэн шилжилт бий болсон зэсийн баяжмалын орлого нүүрсний орлогыг анх удаа давж, эдийн засгийн тэргүүлэх түүхий эдийн байрыг сольсон. Дэлхийн зах зээл дээрх нүүрсний үнэ буурснаас үүдэн 2025 оны эхний хагаст нүүрс олборлолтын хэмжээ өмнөх оноос 11 хувиар буурсан бол зэсийн үнийн өсөлт, Оюутолгойн гүний уурхайн олборлолт 32 хувиар нэмэгдсэн нь энэ шилжилтийн шууд шалтгаан болсон. Энэ нь эерэг хөгжил. Гэхдээ эдийн засгийн суурь асуулт хариугүй үлдэнэ. Монголын экспортын бүтэц төрөлжиж байна уу, эсвэл нэг түүхий эдээс нөгөө рүү шилжиж, хараат байдал хэвээр хадгалагдаж байна уу?

Худалдааны концентраци: Тоон дүр зураг

Монгол Улсын Гаалийн ерөнхий газрын мэдээллээр 2025 оны эхний дөрвөн сарын байдлаар БНХАУ нийт экспортын 91.2, Швейцарь 5.6, АНУ 1.1, ОХУ 0.5 хувийг хүлээн авч, дөрвөн улс нийт экспортын 98.3 хувийг бүрдүүлсэн. Уул уурхайн секторын ач холбогдол бүтцийн хувьд Монгол Улсын эдийн засгийн 93 хувийг уул уурхайн салбар бүрдүүлж, нүүрс дангаараа 60 хувийг эзэлдэг байсан. "Гуравдагч хөрш"-ийн 30 жилийн риторик нь тоон бүтцэд нөлөөлсөнгүй  хараат байдал сүүлийн арван жилд буураагүй, харин гүнзгийрлээ.

Энэ нь сонгодог концентрацийн эрсдэлийг үүсгэнэ. Нэг давамгай худалдан авагчийн дэргэд экспортлогч улсын үнийн хэлэлцээрийн чадвар хомсдоно. 2025 оны эхний таван сард Монголын нүүрсний экспортын дундаж үнэ тонн тутамд 71.9 ам.доллар болж, өмнөх оноос 46.6 ам.доллараар буурсан. 2021 оны арваннэгэн сарын оргил 366.2 тонноос бараг 300 ам.доллараар доогуур байна. Энэ үнийн цочрол нь төсвийн орлогод шууд нөлөөлсөн: 2025 оны эхний хагас жилийн тэнцвэржүүлсэн орлого төлөвлөгөөнөөс 9.7 хувиар доогуур, 758 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай гарсан.

Hausmann-Hidalgo-гийн онолын хүрээнд

Harvard-ийн Growth Lab-ийн Ricardo Hausmann, César Hidalgo нарын боловсруулсан Economic Complexity Index (ECI) онолоор улс орны хөгжлийн чадавхийг экспортын бүтцэд агуулагдсан үйлдвэрлэлийн мэдлэг, бүтээмжит мэдлэгээр хэмждэг. ECI-ийн гол санаа нь улс орны экспортын олон талт байдал болон тэдгээр бүтээгдэхүүний ховор байдлын мэдээллийг нэгтгэсэн хэмжүүр юм. Япон, Герман зэрэг өндөр ECI-тэй улсууд нарийн төвөгтэй бүтээгдэхүүн экспортолдог бол Ангол, Ботсван зэрэг нам ECI-тэй улсууд цөөн тооны, өргөн тархалттай бүтээгдэхүүн экспортолдог.

Эмпирик дүгнэлт:

ECI нь орлогын түвшинтэй өндөр корреляцтай байхын зэрэгцээ ирээдүйн эдийн засгийн өсөлтийг урьдчилан таамаглах чадвартай. Монгол Улсын экспортын бүтэц чулуун нүүрс 48, зэсийн хүдэр 20, алт 15 хувь зэрэг бүгд нам нарийвчлалтай бүтээгдэхүүн. Нэг нам нарийвчлалтай бүтээгдэхүүнээс нөгөөд шилжих нь экспортын чадавхийн сагсыг өргөсгөдөггүй. Онолын хүрээнд энэ нь хөгжлийн шилжилт биш ижил түвшний хувилбар юм.

Чилийн сургамж ба түүний хязгаарлалт

Түүхий эдийн экспортод тулгуурласан эдийн засгийн сонгодог жишээ бол Чили. 1970-аад оны эхэнд Чилийн зэсийн экспорт нийт экспортын 80 орчим хувийг эзэлдэг байсан бол 2000-2009 онд 46 хүртэл хувиар буурсан. Одоогоор ч зэс Чилийн нийт экспортын үнийн 2/3-ыг эзэлсэн хэвээр боловч Чили 2024 онд 100 тэрбум ам.доллараас давсан экспорттой болж, экспортлогч компанийн тоо 8.500 хүрсэн.

Гол нь тоо биш, бүтэц. Чилийн нэмүү өртгийн шилжилт нэг талаас хэсэгчилсэн, 2024 онд зэсийн концентрат Чилийн уул уурхайн бүтээгдэхүүний экспортын үнийн 50.9 хувийг, боловсруулсан зэс зөвхөн 33 хувийг эзэлсэн бөгөөд 1990-ээд оноос хойш шинэ Зэс хайлуулах үйлдвэр байгуулагдаагүй. Чили төгс загвар биш, харин Монголоос ялгаатай хоёр гол зүйл байна.

Нэгд, зэсийн эргэн тойронд зэрэгцээ эдийн засгийн салбарууд (жимс, дарс, хөдөө аж ахуй, IT үйлчилгээ) хөгжүүлсэн;

Хоёрт, 1985 оны фискалын дүрэм, тогтворжуулах сангаар институцын хамгаалалт бий болгосон. Монгол Улс эдгээрийн аль нь ч дээр хангалттай ахиагүй хэвээр байна.

Голланд өвчний эрсдэл ба түүний онцлог

Зэсийн үнийн огцом өсөлт (10.800/тонн, АМГТГ 2025.XI) нь онолын хувьд бодит ханшийн нэмэгдэл үүсгэх ёстой. Гэхдээ Монголд энэ механизм бүрэн хэлбэрээр илэрч эхлээгүй байна.  Учир нь нэгэнт уул уурхайн сектор эдийн засгийн 90 гаруй хувийг эзэлсэн, "өвчтөн" болох уул уурхайн бус экспортын салбар (ноолуур, мах, жижиг үйлдвэрлэл) хангалттай хөгжсөнгүй. 2025 оны нэгдүгээр улирлын эцэст төгрөгийн ам.доллартой харьцах ханш оны эхнээс хоёр хувиар суларсан нь нүүрсний орлого буурсны нөлөө зэсийн орлого жинтэй болох хэмжээнд хүрэхэд Голланд өвчний эрсдэл бодит болно.

Бодлогын гурван чиглэл

Нэг, нэмүү өртгийн дотогшлох хөдөлгөөн. Оюутолгой, Эрдэнэтээс дараачийн логик алхам бол Зэс хайлуулах үйлдвэр. Энэ нь зөвхөн орлогын асуудал биш, металлурги, инженерчлэл, химийн боловсруулалтын чадавх хуримтлуулах боломж. Эдгээр чадавх нь молибден, жонш зэрэг ойрын бүтээгдэхүүн рүү шилжих суурь болно.

Хоёр, институцын тогтвортой байдал. Гашуунсухайт–Ганцмод төмөр зам 2025 оны тавдугаар сарын эцэст  эхэлсэн нь 16 жилийн бодлогын тогтворгүй байдлын зардлыг илтгэнэ. Чилийн 1985 оны зэсийн тогтворжуулах сангийн хуультай адил, улс төрийн циклээс хамааралгүй фискалын дүрмийг хуулиар бэхжүүлэх шаардлагатай.

Гурав, зах зээлийн бодит төрөлжилт. Экспортын зах зээлийг төрөлжүүлэх нь худалдааны гэрээ, логистикийн коридоргүйгээр зөвхөн бодлогын зорилго хэвээр үлдэнэ. Энэтхэг рүү чиглэсэн сүүлийн үеийн туршилтын тээвэрлэлт болох JSW Steel 30.000 тонн, SAIL 3000–5000 тонн коксжих нүүрсний чиглэл зөв гэдгийг харуулж байгаа ч, Монголын нүүрсний жилийн экспортын 0.04 хувиас бага эзлэх хувьтай бөгөөд системийн шилжилт үүсгэх масштабт хүрээгүй байна.

ДҮГНЭЛТ:

Зэс нүүрсийг давсан нь амжилт мөн. Гэхдээ энэ амжилтыг хоёр өөр байдлаар тайлбарлаж болно. Эхнийх нь, үнийн мөчлөгт суурилсан түр зуурын ялалт. Зэсийн дэлхийн үнэ түүхэн ердийн 30 хувийн уналтад орвол, одоогийн бүтэц ижил эмзэг байдалд эргэн орно. Хоёр дахь нь, бүтцийн шилжилтийн эхлэл. Энэ хувилбар биелэхийн тулд өнөөгийн санхүүгийн таатай нөхцөлийг гурван чиглэлд хөрвүүлэх шаардлагатай. Дэд бүтцэд (төмөр зам), институцын чанарт (фискалын дүрэм), чадавхийн хуримтлалд (хайлуулах үйлдвэр). Эдгээрийн аль нь ч өөрийгөө удирдахгүй  бодлогын шийдвэр шаардана. Экспортын 91 хувь нь ганц зах зээлд очдог эдийн засгийг бие даасан гэх үндэслэл байхгүй, энэ нь Hausmann-ы онолын үндсэн дүгнэлт. Тиймээс бодлогын гол асуудал нь "зэс үү, нүүрс үү" биш. Харин чадавхийн хуримтлал түүхий эдийн үнийн мөчлөгөөс хурдан явж чадах уу гэдэгт л байгаа юм.

Гол эх сурвалжууд: Монгол Улсын Гаалийн ерөнхий газар (2025); Сангийн яам, Макро эдийн засгийн 2025 оны тайлан, АМГТГ, Ашигт малтмалын үнийн мэдээлэл (2025.XI), Hidalgo & Hausmann, The Building Blocks of Economic Complexity (PNAS, 2009), Harvard Growth Lab, Atlas of Economic Complexity, Breakwave Advisors Mongolia Coal Report (2025.VI).

Эх сурвалж: Монголын үнэн сонины №016/24691/ дэх дугаарыг ЭНД-ээс уншина уу.