Гурван том гүрний өрсөлдөөн: Улс төр, эдийн засгийн шинэ өрнөлүүд

XXI зууны олон улсын харилцаа, дэлхийн эдийн засгийн хөгжлийн чиг хандлагыг тодорхойлж буй гол хүчин зүйлсийн нэг нь ОХУ, БНХАУ, АНУ гэсэн гурван том гүрний хооронд өрнөж буй өрсөлдөөн юм. Эдгээр улс орон нь зөвхөн эдийн засгийн хүчин чадал, цэрэг-стратегийн нөлөөгөөрөө төдийгүй технологи, худалдаа, дипломат харилцаа, бүс нутгийн аюулгүй байдлын асуудлаар дэлхийн бодлогын өнгө төрхийг тодорхойлсоор байна. Сүүлийн жилүүдэд Украинд үргэлжилж буй дайн, АНУ–БНХАУ-ын технологийн өрсөлдөөн, дэлхийн нийлүүлэлтийн сүлжээний өөрчлөлт, хиймэл оюун ухааны хөгжлийн шинэ давлагаа зэрэг үйл явдлууд олон улсын харилцаанд томоохон өөрчлөлт авчирч буй. 2026 оны эхний зургаан сарын байдлаар эдгээр гурван гүрэн тус бүр өөр өөрийн улс төр, эдийн засгийн сорилтуудтай нүүр тулж байгаа хэдий ч дэлхийн тавцан дахь нөлөөгөө хадгалах, өргөжүүлэх зорилго нь нийтлэг хэвээр байна. Энэхүү нийтлэлд ОХУ, БНХАУ, АНУ-ын улс төр, эдийн засгийн хамгийн сүүлийн үеийн онцлох үйл явдлууд ба тэдгээрийн цаад шалтгаан, үр дагавар, цаашдын хандлагыг авч үзэн, бодит дүгнэлт хийхийг зорилоо.

Оросын Холбооны Улс

Нэг. Төвлөрсөн эрх мэдлийн шинэ үе

ОХУ-ын улс төрийн тогтолцоонд эрх мэдлийн төвлөрөл улам нэмэгдэж буйг харуулсан шинэ өөрчлөлтүүд 2026 оны эхнээс ажиглагдаж байна. Төрийн Думын баталсан шинэ зохицуулалтаар Засгийн газар төсвийн тодотгол болон өрийн бодлогод илүү өргөн эрх эдлэх болсон. Энэ нь Кремлийн шийдвэр гаргах механизмыг улам төвлөрүүлж байна хэмээн олон улсын ажиглагчдыг дүгнэхэд хүргэжээ.Украины дайны улмаас төрийн удирдлагын аппарат онцгой нөхцөлд ажиллаж байгаа бөгөөд аюулгүй байдал, батлан хамгаалахтай холбоотой шийдвэрүүдийг шуурхай гаргах шаардлага нэмэгдсэн гэж Москва тайлбарлаж байгаа юм. Гэвч улс төр судлаачид парламентын оролцоо хумигдаж, гүйцэтгэх засаглалын нөлөө өсөн нэмэгдэж байгаа нь ардчилсан хяналт-тэнцлийн тогтолцоонд сөргөөр нөлөөлж болзошгүйг анхааруулж байна.Оросын удирдлага дотоод тогтвортой байдлыг хадгалахыг эн тэргүүний зорилт болгосоор байгаа ч эдийн засгийн хүндрэл, олон улсын хориг арга хэмжээ, дайны сунжирсан нөхцөл байдал нь улс төрийн орчныг улам эмзэг болгож буй юм. Иймээс Кремль ойрын хугацаанд илүү хатуу, төвлөрсөн удирдлагын загвараа хадгалах төлөвтэй байна.

Хоёр. Дайны эдийн засаг хязгаартаа тулж байна уу?

Оросын эдийн засаг 2026 онд өмнөх жилүүдтэй харьцуулахад илүү хүнд сорилтуудтай тулгарч байна. Батлан хамгаалах салбарын асар өндөр зардал төсвийн дарамтыг нэмэгдүүлж, хөрөнгө оруулалтын идэвхжил саарч эхэлжээ. Тус улсын Сангийн яамны мэдээллээс үзвэл ОХУ-ын төсвийн алдагдал төлөвлөсөн хэмжээнээс давсан нь төсвийн бодлогод өөрчлөлт хийх шаардлагыг бий болгож байна. Дайны хэрэгцээнд чиглэсэн үйлдвэрлэл богино хугацаанд эдийн засгийг дэмжиж байгаа ч иргэний салбарын хөгжлийг удаашруулж буй нь гол асуудал болж буй ажээ.

Өндөр хүү, технологийн импортын хязгаарлалт, барууны хориг арга хэмжээ нь бизнесийн орчныг нь улам хүндрүүлж байна. Үйлдвэрлэл тодорхой салбарт өсөж байгаа ч шинэ хөрөнгө оруулалт, инновацын урсгал хумигдаж буй нь урт хугацааны өсөлтөд сөрөг нөлөө үзүүлэх эрсдэлтэй.

Шинжээчдийн үзэж буйгаар Оросын эдийн засаг ойрын хугацаанд томоохон хямралд орохгүй байж болох ч дайны үргэлжилсэн зардал нь хөгжлийн нөөцийг шавхаж, эдийн засгийн бүтцийн шинэчлэлийг хойшлуулж буй аж.

Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс

Нэг. Европ руу чиглэсэн дипломат бодлого эрчимжив

БНХАУ сүүлийн саруудад Европын холбоотой харилцаагаа идэвхжүүлэх дипломат алхмуудыг эрчимтэй хэрэгжүүлж байна. АНУ-тай өрнөж буй стратегийн өрсөлдөөн ширүүсэхийн хэрээр Бээжин Европын орнуудтай худалдаа, хөрөнгө оруулалтын хамтын ажиллагааг өргөжүүлэхийг эрмэлзэж буй нь энэ. Хятадын удирдлага олон улсын эдийн засгийн уулзалтуудад идэвхтэй оролцож, худалдааны маргааныг яриа хэлэлцээгээр шийдвэрлэх байр сууриа илэрхийлсээр байна. Европын холбоо Хятадын цахилгаан автомашин, батерейн үйлдвэрлэлийн хурдацтай өсөлтөд болгоомжтой хандаж байгаа ч хоёр талын худалдааны хамаарал өндөр хэвээр байгаа юм. Улс төрийн ажиглагчдын үзэж байгаагаар Хятад улс олон туйлт дэлхийн тогтолцоог дэмжих байр сууриа улам тодотгож, АНУ-ын нөлөөг тэнцвэржүүлэхэд Европыг стратегийн чухал түнш гэж үзэж байна.Цаашид Бээжин–Брюсселийн харилцаа өрсөлдөөн болон хамтын ажиллагаа  хосолсон шинжтэйгээр үргэлжлэх төлөвтэй байна.

Хоёр. Өндөр технологид тулгуурласан өсөлтийн шинэ загвар

Хятадын эдийн засаг сүүлийн арван жилийн турш түшиглэж ирсэн үл хөдлөх хөрөнгийн өсөлтөөсөө аажмаар татгалзаж, үйлдвэрлэл, инновац, өндөр технологийн салбаруудад тулгуурласан шинэ хөгжлийн загварт шилжиж байна.Ялангуяа цахилгаан автомашин, нарны эрчим хүчний тоног төхөөрөмж, батерей, хиймэл оюун ухааны технологийн үйлдвэрлэл дэлхийн зах зээлд өрсөлдөх чадвараа эрчимтэй нэмэгдүүлжээ. Хятадын экспортын бүтэц ч өөрчлөгдөж, өндөр нэмүү өртөг шингэсэн бүтээгдэхүүний эзлэх хувь өссөөр байна. Гэсэн хэдий ч эдийн засгийн өмнө үл хөдлөх хөрөнгийн салбарын өрийн асуудал, дотоодын хэрэглээний сул өсөлт, залуучуудын ажилгүйдэл зэрэг томоохон сорилтууд хэвээр байгаа. Эдийн засагчдын дүгнэж буйгаар Хятад улс ойрын жилүүдэд чанартай өсөлтийг зорих бөгөөд тоон үзүүлэлтээс илүү бүтцийн шинэчлэлд анхаарах төлөвтэй байна. Энэ нь дэлхийн үйлдвэрлэлийн сүлжээ болон түүхий эдийн зах зээлд томоохон өөрчлөлт авчирч болзошгүй юм.

Америкийн Нэгдсэн Улс

Нэг. Завсрын сонгуулийн өмнөх улс төрийн тэмцэл хурцдав

2026 оны Конгрессын завсрын сонгууль ойртох тусам АНУ-ын улс төрийн өрсөлдөөн улам ширүүсэж байна. Бүгд Найрамдах болон Ардчилсан намууд эдийн засаг, цагаачлал, үндэсний аюулгүй байдлын асуудлаар өөр өөр байр суурь илэрхийлж, сонгогчдын дэмжлэгийг татахыг зорьж байгаа аж. Ерөнхийлөгч Дональд Трампын засаг захиргаа эдийн засгийн өсөлт, ажлын байрны үзүүлэлтүүдийг онцолж байгаа бол сөрөг хүчин төсвийн алдагдал, нийгмийн хамгааллын бодлогын асуудлыг шүүмжилж байна. Америкийн улс төрийн тогтолцоонд нам хоорондын туйлшрал сүүлийн жилүүдэд нэмэгдсэн хэдий ч төрийн институцүүд тогтвортой ажиллаж байгаа нь ардчиллын чадавхыг харуулж буй билээ.Шинжээчдийн үзэж буйгаар энэ удаагийн завсрын сонгуулийн үр дүн нь ирэх хоёр жилийн төсөв, татвар, худалдааны бодлогын чиглэлийг тодорхойлох чухал ач холбогдолтой байх болно.

Хоёр.  Хиймэл оюун ухаан эдийн засгийн шинэ хөдөлгүүр болж байна

Хиймэл оюун ухааны технологи АНУ-ын эдийн засгийн өсөлтийн шинэ төв болж, томоохон компаниудын хөрөнгө оруулалт түүхэн өндөр түвшинд хүрч байна. Дата төв, хагас дамжуулагч үйлдвэрлэл, үүлэн технологи, батлан хамгаалахын дэвшилтэт системүүдэд чиглэсэн хөрөнгө оруулалт олон тэрбум доллароор хэмжигдэх болжээ.Технологийн компаниудын хоорондын өрсөлдөөн зөвхөн бизнесийн хүрээнд бус үндэсний аюулгүй байдал, геополитикийн хэмжээнд өргөжиж байна. Вашингтон хиймэл оюун ухааны хөгжлийг стратегийн салбар гэж үзэж, төрийн бодлогын түвшинд дэмжлэг үзүүлж байгаа юм. Нөгөө талаас автоматжуулалт, хөдөлмөрийн зах зээлийн өөрчлөлт, мэдээллийн аюулгүй байдал зэрэг асуудал шинэ сорилт болж байна. Зарим судлаач хиймэл оюун ухаан ойрын арван жилд бүтээмжийг эрс нэмэгдүүлэх боломжтой гэж үзэж байгаа бол нөгөө хэсэг нь ажлын байрны бүтцэд томоохон өөрчлөлт авчирна гэж анхааруулж буй. Ийнхүү АНУ технологийн шинэ хувьсгалын төвд байж, дэлхийн эдийн засгийн дараагийн өсөлтийн мөчлөгийг тодорхойлох өрсөлдөөнийг тэргүүлж байна.

М.Алтаннар