Хангайн бүс: 13.7 сая мал, 80 тэрбумын дэмжлэг, мөнгөгүй үлдсэн есөн амлалт
Архангай, Баянхонгор, Өвөрхангай гурван аймаг 2025 оны эцэст 13.7 сая мал тоолуулсан. Энэ бол улсын малын дөрөвний нэг. Гэтэл энэ гурван аймаг 2026 онд улсын төсвөөс 80 тэрбум төгрөгийн санхүүгийн дэмжлэг авч байна. Улсын хамгийн том малчин бүс өөрийгөө тэжээж чадахгүй байгаа нь Хангайн бүсийн асуудлыг нэг өгүүлбэрээр хэлж байна. Энэ асуудлын хариултыг шинээр зохиох шаардлагагүй. Монгол Ардын Намын 2024 оны сонгуулийн мөрийн хөтөлбөрт "Хангайн бүсийн хөгжил" гэсэн тусдаа хэсэг 13 заалттай бий. Тэр хөтөлбөрийг Засгийн газрын 2024–2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөр давтан баталсан. Асуулт нь "Юу хийх вэ" биш, "Амласнаа хэзээ хийх вэ" гэдэгт байна.
Хүн явж, мал үлдэж байна. Архангайн хүн ам жилд 1.7 хувиар цөөрч, 2023 оны эцэст 93.6 мянга болсон. Нийслэл рүү нүүсэн өрхүүдийн гарал үүслээр Төв аймгийн дараа Архангай, Өвөрхангай хоёр ордог. Шалтгаан энгийн сумын эмнэлэгт эмч, аймагт их сургууль, малаас өөр ажил байхгүй. Хангайн бүсийн ядуурал 33.5 хувь буюу нийслэлээс 12 пунктээр өндөр. Орон нутагт шилжсэн иргэний гурван хувийн ипотек хэрэгжиж байгаа ч 2024 оны эцэс хүртэлх 5,456 зээлдэгчийн олонх нь Орхон, Дархан-Уул, Дорнодод буюу Хангайн гурван аймаг тэргүүлэгчдийн жагсаалтад алга.
Бэлчээр дуусаж байна. 2024 оны намрын үнэлгээгээр Архангайн Цэцэрлэг, Ихтамир, Цэнхэр, Баянхонгорын Галуут, Баянговь, Өвөрхангайн Нарийнтээл, Уянга, Гучин-Ус сумын бэлчээрийн даац хэд дахин хэтэрсэн. 2023–2024 оны зудаар Архангай малынхаа 11.6, дараа нь 19.7 хувийг хоёр жил дараалан алдсан. Мөрийн хөтөлбөр үүнд гурван хариулт амласан: малчдад өвөлжөө, хаваржааны газрыг урт хугацаагаар эзэмшүүлэх эрх, хөдөө аж ахуйн даатгал, зудын эрсдэлийн "Өвөлжөө" төсөл. Даатгалын хуулийн нэмэлт өөрчлөлт 2025 оны нэгдүгээр сард УИХ-д өргөн баригдаж хэрэгжиж байгаа; бэлчээрийн эрхэд Газрын тухай хуулийн нэг заалт нэмэгдсэн ч бие даасан Бэлчээрийн тухай хууль батлагдаагүй; "Өвөлжөө" төсөл хоршооны зээлээр эхлэл шатандаа. Гурвуулаа зөв чиглэлтэй, гурвуулаа Хангайн малчинд одоо хүрээгүй.
Хоршоо ажиллаж байна, үйлдвэр ирээгүй. "Шинэ хоршоо" хөдөлгөөн бол мөрийн хөтөлбөрийн хөдөөгийн хэсгийн хамгийн бодит хэрэгжилт: 2025 оны зургадугаар сарын байдлаар улсын хэмжээнд 6,885 хоршооны 23 мянга гаруй малчин хөнгөлөлттэй зээл авсан. Гэвч хоршоог дагаж ирэх ёстой боловсруулах үйлдвэр ирээгүй. "Сум бүрд мах, сүү, арьс шир боловсруулах цех" гэсэн амлалтын хэрэгжилтэд Төвийн бүсийн хоршоологчдын нэг зөвлөгөөн л бүртгэгдсэн; "Цагаан алт" боловсруулах цогцолбор ноолуурын ээрмэлийн хоёр зээлдэгчийн түвшинд; Хангайн бүсийн кластер, үржлийн цөм сүрэг хоёулаа эхлээгүй. 13.7 сая малын мах, сүү, ноос бүсээс түүхийгээр гарсаар байна.
Амлалт ирж, мөнгө ирээгүй. 2025 оны дөрөвдүгээр сарын 14-нд Цэцэрлэгт Хангайн бүсийн зөвлөлийн анхны хурал 500 хүний оролцоотой болж, Засгийн газарт 17 багц асуудал өргөн барьсан. Нэг жил дөрвөн сарын дараа Байдрагийн усан цахилгаан станц төр, хувийн хэвшлийн түншлэлээр барихаар шийдэгдсэн ч хөрөнгө оруулагч нь тодорхойгүй; наймдугаар сард төсвийн тодотголоор 1.4 их наяд төгрөгийн зардал танагдаж, аймгуудын барилга хамгийн түрүүнд хойшилдог. Хангайн 13 заалтыг намын бодлогын хороодын 2026 оны үнэлгээгээр харвал хоёр нь хөдөлсөн: Шинэ Хархорумын ерөнхий төлөвлөгөөний олон улсын уралдаан, хотын усны эх үүсвэрийн хайгуул. Нээлттэй эх сурвалж дээр нь гурвыг нэмж байна: Арвайхээр, Баянхонгорын дулааны станц 2022 онд эхлээд Солонгосын гүйцэтгэгч дампуурснаар зогссон, Орхоны гүүрээс Батцэнгэл хүрэх зам 2019 оноос тасалдалтай баригдаж байгаа, Богд сумаас Шивээхүрэн хүрэх замын зураг төслийн мөнгө гарсан. Үлдсэн найм нь цаасан дээрээ хэвээр, зураг дээрх улаан цэгүүд яг тэдгээр. Хөтөлбөр Хархорумын зураг дээр эхэлж, эмнэлэг, дулаан, зам дээр хүрээгүй.
2027 оны төсөв юу хэлж байна. Засгийн газрын боловсруулсан 2027 оны төсвийн төслийн хөрөнгө оруулалтын жагсаалтад Хангайн гурван аймаг болон "Хангайн бүс" нэрээр 97 төсөл, арга хэмжээ орж, 2027 онд 320 тэрбум төгрөг санхүүжихээр тусгагдсан. Энэ нь улсын хэмжээний 3.8 их наядын найман хувь орчим. Тал хувь нь зам, гүүр (137 тэрбум), дараа нь сургууль, цэцэрлэг, дотуур байр (64 тэрбум). 13 заалттай тулгавал дүр зураг ийм. Хархорум хотын ерөнхий төлөвлөгөөнд 10 тэрбумын өртөгтэй ажил шинээр орсон. Баянхонгор, Өвөрхангайн зогссон дулааны станцын хоёрдугаар хэлхээнд 2027 онд 23 тэрбум тусгагдсан, харин Архангайд дулааны мөнгө алга. 500 кВ-ын шугамын оронд УИХ 2026 оны дөрөвдүгээр сард Мандалговь–Арвайхээр 220 кВ шугамыг зээлээр дэмжсэн нь амлалт биш ч бодит алхам. Батцэнгэл чиглэлийн замд хоёр үе шаттай 18 тэрбум, Өгийнуур–Мянганы замын 28.5 км-т 28 тэрбум, Арвайхээр–Богд чиглэлийн 170 км замын эхлэлд 9 тэрбум орсон нь замын заалтуудын бодит эхлэл. Харин Хархорумын усны эх үүсвэр, Орхоны хөндийн аялал жуулчлалын цогцолбор, кластер, эмийн агуулах, эх хүүхдийн сувилал, 500 кВ-ын шугам, Батцэнгэл–Цагаандавааны зам, 223 км төмөр зам, үржлийн цөм сүрэг гэсэн есөн заалтад 2027 онд нэг ч төгрөг тусгагдаагүй. Байдрагийн станц жагсаалтад алга; төр, хувийн хэвшлийн түншлэлээр барих тул төсвөөс гадуур гэсэн үг.
Шинэ хот, хуучин асуудал. Шинэ Хархорумын барилгыг 2025 оны зургадугаар сард албан ёсоор эхлүүлж, 550 мянган мод тарьж, цэцэрлэгт хүрээлэнгийн зам тавьсан; 13 заалтаас бодитоор хөдөлж байгаа нь энэ. Хотын төвийн барилга 2026 онд эхэлнэ гэсэн ч 2027 оны төсвийн төсөлд ерөнхий төлөвлөгөө, эхний ээлжийн инженерийн бэлтгэлээс өөр мөнгө алга. Майдар хот 100 мянган хүнд зориулж төлөвлөгдөөд 10 жилийн дараа хоосон үлдсэнийг Хангайн иргэн санаж байгаа. Хүн ажил байхгүй хот руу нүүдэггүй; Эрдэнэт зэсийн үйлдвэрээс болж хот болсон. Хархорум Өвөрхангай, Архангайн иргэнд бодит боломж мөн, гэхдээ 500 мянган хүний нийслэлийн зураг биш, өнөөдөр ажлын байр өгөх соёл, аялал жуулчлал, боловсролын төв гэсэн хэмжээнд эхэлбэл л боломж болно. Орхоны хөндийн аялал жуулчлалын цогцолбор гэсэн заалт яг үүнийг амласан ч 2024, 2025 оны төсөвт ороогүй, 2027 оны төсвийн төсөлд ч алга.
Мөрийн хөтөлбөрөөс эхлэх дөрвөн зүйл. Хангайн бүсийн шийдэл гадаадаас зээлж авах онол биш, батлагдсан хөтөлбөрт бичигдсэн заалтууд юм.
Нэг. Малчны гурван заалтыг нэг багц болгож 2027 онд Хангайд хэрэгжүүлэх: Бэлчээрийн тухай хуулийг баталж энд эхэлж хэрэгжүүлэх, даатгалын хуулийг баталж Архангай, Баянхонгорт бүрэн хамруулах, "Өвөлжөө" төслийн зээлийг Хангайн хоршоодод тэргүүн ээлжинд олгох. Санхүүжилтийг улсын төсвөөс биш, аймгийн төсвийн зарцуулагдаагүй үлдэгдлээс: орон нутгийн төсөвд улсын хэмжээнд 2.8 их наяд төгрөг хэвтэж байгааг Засгийн газар наймдугаар сард өөрөө зарласан, Хангайн гурван аймгийн хувийг Сангийн яам ил болгох ёстой.
Хоёр. Хоршооны дараагийн алхам болох үйлдвэрийг Хангайд эхлүүлэх: Арвайхээр, Цэцэрлэг, Баянхонгорт мах, сүү боловсруулах үйлдвэрийг малчны хоршоотой холбож, гарал үүслийн баталгаажуулалттай бүтээгдэхүүн гаргах. Энэ нь Хархорумын барилгаас хямд, ажлын байр нь өнөөдөр хэрэгтэй.
Гурав. Байдрагийн станцыг усны гэрээ болгох. 2026 оны зургадугаар сард Бууцагаан суманд алт олборлогч нэг компани, нэг нөхөрлөлийн үйл ажиллагааг байгаль орчны зөрчлөөр зогсоосон. Байдраг гол, алтны орд, усан цахилгаан станц гурав нэг хөндийд байна. Хөрөнгө оруулагчийг сонгохын өмнө уул уурхай, малчин, станцын усны хуваарийг нэг гэрээгээр тогтоохгүй бол Хангай Ханбогдын замын хаалтыг давтана.
Дөрөв. Хөдлөөгүй найман заалт, зогссон хоёр станцыг дараалалд оруулах: эхлээд иргэнд шууд хүрэх гурав (Өвөрхангайн эх, хүүхдийн сувилал, гурван аймгийн төвийн дулааны станц, Орхоны хөндийн аялал жуулчлалын цогцолбор), дараа нь зам, шугам. Заалт бүрд хариуцагч яам, төсвийн дугаар, дуусах оныг нийтэлж, бүсийн зөвлөлийг жилд хоёр удаа хуралдуулах.
Хангайн иргэн юу шаардаж чадах вэ. Хүлээх шаардлагагүй. Аймгийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал 2027 оны төсөвт зарцуулагдаагүй үлдэгдлээ зудын даатгал, тэжээлийн нөөцөд зориулах шийдвэр гаргаж чадна. Хоршоод сумын Орон нутгийн хөгжлийн санд боловсруулах цехийн саналаа өгч чадна. Бууцагааны малчид Байдрагийн станцын хэлэлцээрт төлөөлөгчөө оруулахыг шаардаж чадна. Гурван аймгаас сонгогдсон УИХ-ын гишүүд 2027 оны төсвийн хэлэлцүүлэгт мөнгөгүй үлдсэн есөн заалтын дор хаяж иргэнд шууд хүрэх гурвыг оруулахыг шаардаж чадна. Иргэн бүр сонгосон гишүүнээсээ хариу нэхэж чадна.
Хангай бол Монголын малын дөрөвний нэг, түүх, усны эх, аялал жуулчлалын гол зам. Ийм бүсийг төсвийн дэмжлэгээр амьдруулж байгаа нь баялаг дутсаных биш, амлалт зурагт үлдсэнийх. Хоршоо ажиллаж эхэлсэн шиг үйлдвэр, даатгал, дулаан, эмнэлэг ч ажиллаж эхэлбэл Архангайн малчин зудын дараа нийслэл рүү биш, өөрийн сумын үйлдвэр рүү очих болно. Амлалтыг бичсэн хүмүүс биелүүлэх ёстой; биелүүлэхийг шаардах нь Хангайн иргэний эрх.
Эх сурвалж: МАН-ын 2024–2028 оны мөрийн хөтөлбөр ба намын бодлогын хороодын хэрэгжилтийн үнэлгээ (2026), Засгийн газрын 2024–2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөр, ҮСХ ба ХХААХҮЯ (2025 оны мал тооллого), Улсын онцгой комисс ба ХХААБ-ын зудын үнэлгээ (2024), 2026 оны Төсвийн тухай хууль, 2027 оны төсвийн тухай хуулийн төслийн 2 дугаар хавсралт (хөрөнгө оруулалтын жагсаалт), ҮСХ–Дэлхийн банкны ядуурлын тооцоо (2022), Засгийн газрын мэдээлэл (2025.04, 2026.05, 2026.06), УИХ-ын мэдээлэл (2026.04), Монцамэ, ikon.mn, The UB Post (2022–2026).
Б.Нандин-Эрдэнэ /МАН-ын Мөрийн хөтөлбөрийн хэрэгжилт, мониторингийн газрын дарга/
Эх сурвалж: "Монголын үнэн" сонины №035/24710/