Хөгжлийн жинхэнэ хөшүүрэг  иргэдийн эдийн засгийн эрх чөлөө

Монгол Улс дэд бүтцийн томоохон төслүүдээр хөгжлийнхөө чиглэлийг тодорхойлж ирсэн. Төмөр зам, цахилгаан станц, боомт, аж үйлдвэрийн парк зэрэг төсөл нь эдийн засгийн өсөлтийг дэмжих, экспортын хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх, дэд бүтцийн хоцрогдлыг нөхөх чухал хэрэгсэл мөн.Гэвч том төсөл өөрөө хөгжлийн эцсийн зорилго биш. Түүний үнэ цэн иргэдийн амьжиргаа, жижиг, дунд бизнесийн оролцоо, орон нутгийн эдийн засагт хэрхэн хүрч байгаагаар хэмжигдэнэ.

Төслийн өгөөж цөөн бүлэгт төвлөрч, орон нутгийн бизнес болон иргэдийн орлого өсөхгүй бол тэр төсөл бодит хөгжил болж чадахгүй.Үүний гол гарц бол эдийн засгийн эрх чөлөө юм. Өөрөөр хэлбэл, иргэн бизнес эрхлэх, өмчөө хамгаалуулах, хөдөлмөрийнхөө үр шимийг хүртэх, олсон орлогоо хууль ёсны хүрээнд айдасгүй захиран зарцуулах боломжтой байх ёстой.

Том төсөл иргэнд өгөөж өгөх үедээ л хөгжил болно

Монголын хөгжлийн тухай яриа ихэнхдээ томоохон төслүүдэд төвлөрдөг. Төмөр зам баригдлаа, цахилгаан станц ажиллаж эхэллээ, боомт өргөжлөө гэх мэт. Эдгээр нь дэд бүтцийн хоцрогдлыг нөхөж, экспортын хүчин чадлыг нэмэгдүүлж, эдийн засагт өсөлт өгөх ач холбогдолтой.

Гэхдээ тэдгээрийн ашиг цөөн компанид төвлөрч, жижиг, дунд бизнесүүд оролцож чадахгүй, иргэдийн орлого нэмэгдэхгүй бол тэр төсөл бодит хөгжил болж чадахгүй. Хөгжлийн төсөл гэдэг нь зөвхөн баригдсан зам, станц, боомт биш. Харин түүнийг дагасан ажлын байр, шинэ бизнес, орон нутгийн орлого, иргэдийн амьжиргааны өсөлт юм.

Жишээ нь, нэг иргэн жижиг үйлдвэр байгуулах хүсэлтэй байлаа гэж бодъё. Түүнд санаа байна, хөдөлмөрлөх хүсэл байна, багахан хуримтлал ч байж болно. Гэвч зээл авахад барьцаа хүрэлцэхгүй, хүү өндөр, зөвшөөрөл, бүртгэл, тайлан, татварын шат дамжлага олон байвал бизнес эхлэхээсээ өмнө хүнд сурталд гацна.

Ингэснээр шинэ санаа зах зээлд гарахгүй. Ажлын байр бий болохгүй. Иргэн орлогоо нэмэгдүүлж чадахгүй. Эдийн засагт бий болох байсан боломж алдагдана.

Тиймээс хөгжлийн бодлогын гол асуулт нь “Ямар том төсөл хэрэгжүүлэх вэ” гэхээс илүү “тэр төслийн үр өгөөж иргэн, бизнес, орон нутагт хэрхэн хүрэх вэ” байх ёстой.

Эдийн засгийн эрх чөлөө — хөгжлийн суурь нөхцөл

Эдийн засгийн эрх чөлөө гэдэг нь иргэн хөдөлмөрлөх, бизнес эрхлэх, өмч эзэмших, хөрөнгө оруулалт хийх, олсон орлогоо хууль ёсны хүрээнд айдасгүй захиран зарцуулах боломж юм. Энэ нь зөвхөн бизнес эрхлэгчдийн асуудал биш. Энэ бол иргэн бүр амьдралаа дээшлүүлэх, орлогоо нэмэгдүүлэх, өөрийн хүчээр боломж бүтээх суурь нөхцөл юм.

Эдийн засгийн эрх чөлөө гэдэг нь төр огт оролцохгүй гэсэн үг биш. Харин төр бизнесийг орлох бус, бизнес эрхлэх шударга, ойлгомжтой, тогтвортой орчныг бүрдүүлэх ёстой гэсэн үг юм. Хууль дүрэм тодорхой, татварын орчин тогтвортой, өмчийн эрх хамгаалагдсан, шүүх шударга, төрийн дарамт бага байх нь эдийн засгийн эрх чөлөөний үндэс болно.

Хөгжлийн томоохон төслүүд эдийн засгийг хөдөлгөх хүчтэй хөшүүрэг байж чадна. Гэхдээ тэдгээрийн үр өгөөж автоматаар бүх иргэнд хүрдэггүй. Төмөр зам баригдлаа гэхэд зөвхөн тээврийн компани ашиг хүртэх бус, логистик, агуулах, засвар үйлчилгээ, барилга, худалдаа, орон нутгийн жижиг бизнесүүд хамт хөгжих боломжтой байх ёстой.

Цахилгаан станц баригдлаа гэхэд найдвартай эрчим хүчинд тулгуурласан үйлдвэржилт, үйлчилгээ, шинэ бизнес нэмэгдэх ёстой. Боомт өргөжлөө гэхэд зөвхөн экспортын тоо өсөх бус, орон нутгийн иргэдийн орлого, үйлчилгээний бизнес, тээвэр, худалдаа, ажлын байр дагаж нэмэгдэх ёстой.

Жижиг бизнесийн оролцоог нэмэгдүүлэх бодит алхмууд

Хөгжлийн том төслүүдийн үр өгөөжийг өргөн хүрээнд түгээхийн тулд худалдан авалт, гэрээ, туслан гүйцэтгэгчийн сонгон шалгаруулалт ил тод байх шаардлагатай. Жижиг, дунд бизнесүүд санхүүжилт авах боломжтой, зах зээлд шударгаар өрсөлдөх нөхцөлтэй, өмчийн эрх болон гэрээний хэрэгжилт нь хамгаалагдсан байх ёстой.

Мөн жижиг, дунд бизнесүүдийг хөгжлийн төслүүдийн нийлүүлэлтийн сүлжээнд оролцуулах бодлого хэрэгтэй. Үүний тулд зээл, баталгаа, эргэлтийн хөрөнгийн хүртээмжийг нэмэгдүүлэх, төрийн болон төрийн өмчит компаниудын худалдан авалтыг ил тод болгох, орон нутгийн бизнесүүдэд бодит боломж олгох шаардлагатай.

Монгол Улсын эдийн засаг уул уурхайн түүхий эдийн үнэ, экспортын орлого, гадаад зах зээлийн хэлбэлзлээс ихээхэн хамааралтай хэвээр байна. Нөгөө талаас хувийн хэвшил, жижиг, дунд бизнес, иргэдийн хөдөлмөрлөх, бизнес эрхлэх, хөрөнгө оруулах боломж бүрэн нээгдээгүй байна.

Бизнес эрхлэгчид зөвхөн зах зээлийн өрсөлдөөнтэй тэмцдэггүй. Тэд хүнд суртал, өндөр хүү, ойлгомжгүй журам, тогтворгүй бодлого, татварын дарамт, зөвшөөрлийн олон шат дамжлагатай өдөр бүр нүүр тулж байна.

Ийм орчинд том төсөл хэрэгжсэн ч иргэдийн амьдралд мэдрэгдэх өөрчлөлт хязгаарлагдмал хэвээр үлдэнэ. Тиймээс хөгжлийн төслийг зөвхөн барилга байгууламж, хөрөнгө оруулалтын дүнгээр бус, эдийн засаг, нийгмийн өгөөж нь хэр өргөн хүрээнд тархаж байгаагаар үнэлэх шаардлагатай.

Дэлхийн туршлага: Эрх чөлөө бодит хөгжил болдог

Дэлхийн туршлага ч үүнийг харуулдаг. Сингапур улс байгалийн баялаггүй ч бизнес эрхлэхэд хялбар орчин, авлигын эсрэг хатуу бодлогоор дэлхийн санхүү, худалдааны төв болж чадсан. Швейцар өмчийн эрх, гэрээний хэрэгжилт, шүүхийн хараат бус байдал, тогтвортой бодлогоор хөрөнгө оруулагчдын итгэлийг бий болгосон. Эстони төрийн үйлчилгээг цахимжуулж, хүнд суртал, авлигыг бууруулснаар жижиг эдийн засгаа технологид суурилсан өрсөлдөх чадвартай болгосон.

Эдгээр жишээ нэг зүйлийг тодорхой харуулж байна. Хөгжил зөвхөн их мөнгө, том барилга, том төсвөөр бий болдоггүй. Харин хөрөнгө зөв ажиллах, бизнесүүд чөлөөтэй оролцох, иргэд хөдөлмөрийнхөө үр шимийг хүртэх, хөрөнгө оруулагч итгэх орчин бүрдсэн үед бодит хөгжил бий болдог.

Монголд хийх шаардлагатай бодит алхмууд

Монгол Улс цаашид хөгжлийн төслүүдийн ил тод байдлыг нэмэгдүүлж, бизнесийн орчныг бодитоор хялбаршуулах шаард­лагатай. Зөвшөөрөл, бүртгэл, тайлан, татвар, төрийн үйлчилгээний шат дамжлагыг цөөлж, цахим, хурдан, ойлгомжтой болгох нь чухал. Түүнчлэн өмчийн эрх, гэрээний хэрэгжилт, шүүхийн хамгаалалтыг сайжруулах ёстой. Хөрөнгө оруулагч, бизнес эрхлэгч, иргэн өөрийн хөрөнгө, өмч, гэрээний эрх ашгаа хамгаалуулж чадна гэсэн итгэлгүй бол урт хугацааны хөрөнгө оруулалт нэмэгдэхгүй.

Төрийн оролцооны хязгаар, үүргийг ч тодорхой болгох шаардлагатай. Төр нэгэн зэрэг зохицуулагч, өмчлөгч, өрсөлдөгчийн дүрд орвол шударга өрсөлдөөн алдагдана. Төрийн гол үүрэг бол зах зээлийг орлох бус, зах зээл шударга ажиллах нөхцөлийг бүрдүүлэх явдал юм.

Монгол Ардын Намын даргын “Чөлөөлье” санаачилгын хүрээнд яригдаж буй бизнесийн эрх чөлөөг нэмэгдүүлэх бодлого нь энэ асуудлыг шийдэх чухал чиглэл юм. Бизнес эхлүүлэх, зөвшөөрөл авах, бүртгүүлэх, татвар тайлагнах, төрийн байгууллагатай харилцах үйл явцыг хялбаршуулах нь зөвхөн бизнес эрхлэгчдэд бус, ажлын байр, орлого, өрхийн амьжиргаанд шууд нөлөөлнө.

Засгийн газраас өргөн барьсан Бизнесийн эрх чөлөөний тухай хууль нь зөв хэрэгжиж чадвал зөвшөөрөл, бүртгэл, татвар, төрийн дарамтыг бууруулж, бизнес эрхлэх орчныг хялбар, ойлгомжтой, тогтвортой болгох эрх зүйн нэг чухал алхам болох боломжтой.

Энэ хууль зөвхөн нэг салбарын асуудал биш. Энэ бол том төслүүдийн үр өгөөжийг иргэн, бизнес, орон нутагт хүргэх бодлогын суурь нөхцөл юм. Хэрэв жижиг, дунд бизнесүүд хөгжлийн төслийн худалдан авалт, туслан гүйцэтгэгч, нийлүүлэлтийн сүлжээнд шударгаар оролцож чадвал том төсөл бодитоор ажлын байр, орлого, дотоодын үйлдвэрлэл болж хувирна.

Монгол Улсад баялаг байна. Хөгжлийн том төслүүдийн хэрэгцээ байна. Хөгжих боломж ч бий. Харин энэ боломжийг бодит хөгжил болгох эсэх нь эдийн засгийн эрх чөлөөг хэрхэн хангахаас шууд хамаарна.

Тиймээс эдийн засгийн эрх чөлөөг хөгжлийн бодлогын төвд тавих нь сонголт биш. Энэ бол Монгол Улсын хөгжлийн зайлшгүй нөхцөл юм.

Т.Найдан /Дэд бүтэц, хөгжлийн төслийн судлаач, докторант/

"Монголын үнэн" сонины №022/24697/ дахь дугаарыг ЭНД-ээс уншаарай.