Сталин Лениний гэрээслэлийг хэрхэн дарагдуулсан бэ

“Монголын үнэн” сонин дэлхийн улс төрийн түүхэнд үлдсэн нууц тохироо, эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл, төрийн эргэлт, урвалт, шийдвэрлэх мөчүүдийг баримт түшин хүүрнэх “Улс төрийн түүхүүд” шинэ буланг уншигчдадаа хүргэж эхэллээ. Энэхүү цувралаар дэлхийн улс орон, ард түмний хувь заяаг өөрчилсөн үйл явдлуудын цаад шалтгаан, гол дүрүүдийн шийдвэр, тэдгээрийн үр нөлөөг өгүүлэх болно.

XX зууны дэлхийн түүхийг өөрчилсөн хамгийн нөлөө бүхий улстөрчдийн нэг бол яах аргагүй Иосиф Сталин. Гэвч тэр Зөвлөлт Холбоот Улсын удирдагч болсон замнал нь зөвхөн хувьсгалын гавьяанаас нь хамаараагүй юм. Түүний эрх мэдэлд хүрсэн түүхийн хамгийн маргаантай хэсгийн нэг нь Владимир Лениний нас барахынхаа өмнө бичиж үлдээсэн улс төрийн тэмдэглэл буюу хожим "Лениний гэрээслэл" хэмээн алдаршсан баримт бичигтэй салшгүй холбоотой. Тэрхүү баримтад Ленин Сталиныг Коммунист намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаалд тохирохгүй хүн байж болзошгүй гэж анхааруулсан байдаг. Гэвч энэхүү анхааруулга тухайн үед олон нийтэд хүрээгүй. Харин Сталин хэдхэн жилийн дотор өрсөлдөгчдөө шахан зайлуулж, Зөвлөлтийн бараг хязгааргүй эрх мэдлийг гартаа төвлөрүүлжээ. Энэ бүхэн хэрхэн өрнөсөн бэ?

Лениний хамгийн сүүлчийн улс төрийн дүгнэлт

1922 оны тавдугаар сараас эхлэн Лениний эрүүл мэнд эрс муудаж, дараалан тархинд нь цус харвав. Улс орныг өдөр тутам удирдах боломжгүй болсон ч тэрбээр Коммунист намын ирээдүйн талаар ихээхэн санаа зовж байжээ.

1922 оны арванхоёр­дугаар сараас 1923 оны нэгдүгээр сар хүртэл Ленин өөрийн нарийн бичгийн дарга нарт хэд хэдэн тэмдэглэл хэлж бичүүлсэн байна. Эдгээрийг хожим "Лениний гэрээслэл" гэж нэрлэх болсон бөгөөд үнэн хэрэгтээ энэ нь хууль ёсны гэрээслэл бус, намын удирдлагын талаар хийсэн улс төрийн үнэлгээ байв.

Ленин тухайн үеийн бараг бүх томоохон удирдагчийг дүгнэжээ. Тэрбээр Лев Троцкийг онцгой чадвартай боловч өөртөө хэт итгэдэг гэж үнэлсэн бол Григорий Зиновьев, Лев Каменев нарын 1917 оны хувьсгалын өмнөх эргэлзээтэй байр суурийг нь сануулсан байдаг. Харин хамгийн хатуу үг Сталинд зориулагдсан байлаа.

Ленин Сталиныг "хэт бүдүүлэг" хүн хэмээн тодорхойлоод, ийм зан чанар нь намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаалд тохирохгүй байж болохыг тэмдэглэжээ. Цаашлаад түүнийг илүү тэвчээртэй, эелдэг, хамт олонтойгоо зөв харилцдаг хүнээр солих талаар бодож үзэхийг санал болгосон байдаг.

Яагаад Сталин шүүмжлэлийн бай болов

Сталинтай Лениний харилцаа анхнаасаа муу байгаагүй. Харин Лениний өвчин хүндэрсэн сүүлийн жилүүдэд тэдний хоорондын үл ойлголцол нэмэгджээ.

Үүний нэг шалтгаан нь Лениний эхнэр Надежда Крупскаятай холбоотой хэрэг байв. Сталин Крупскаятай утсаар бүдүүлгээр харилцсан талаар Ленин сонсоод ихэд дургүйцсэн бөгөөд Сталинаас уучлал гуйхыг шаардсан захидал хүртэл илгээсэн байдаг.

Түүхчдийн үздэгээр энэ үйл явдал Лениний Сталинд өгсөн үнэлгээнд тодорхой хэмжээгээр нөлөөлсөн байж болох ч, зөвхөн хувийн зөрчил биш байжээ. Ленин Сталины гарт намын аппарат хэт төвлөрч эхэлснийг мөн анзаарч байсан гэж судлаачид үздэг.

Гэрээслэл хэрхэн дарагдав

1924 оны нэгдүгээр сард Ленин нас барсны дараа түүний эхнэр Крупская энэхүү тэмдэглэлийг Коммунист намын XIII Их хуралд танилцуулахыг шаарджээ.

Эцэст нь, баримтыг Их хурлын төлөөлөгчдөд уншиж өгсөн боловч маш хатуу хязгаарлалттайгаар буюу баримтын хуулбарыг тараагаагүй, хэвлэлд нийтлээгүй, төлөөлөгчдөд тэмдэглэл хийхийг зөвшөөрөөгүй. Олон нийтэд энэ талаар мэдээлэхийг ч хориглосон байна.

Өөрөөр хэлбэл, Лениний хамгийн сүүлчийн улс төрийн үнэлгээг намын дотоод хүрээнээс цааш гаргахгүй байх шийдвэр гарчээ.

Энэ шийдвэрийг зөвхөн Сталин дангаараа гаргаагүй. Тухайн үеийн намын удирдлагын бусад гишүүд, ялангуяа Зиновьев, Каменев нар ч ийм байр суурийг дэмжсэн байна. Учир нь, тэд тухайн үед Сталинаас илүүтэй Троцкийг хамгийн хүчтэй өрсөлдөгч гэж үзэж байв.

Сталин яагаад  ялсан бэ

Лениний тэмдэглэл дарагдсан нь Сталины ялалтын ганц шалтгаан биш юм. Харин энэ үед тэр аль хэдийнэ хамгийн чухал давуу талаа бүрдүүлчихсэн байлаа.

1922 онд Сталин Коммунист намын Ерөнхий нарийн бичгийн даргаар томилогдсон бөгөөд энэхүү албан тушаал нь анхандаа төдийлөн нэр хүндтэйд тооцогддоггүй байв. Гэвч намын бүх шатны боловсон хүчний томилгоог зохицуулах эрх түүнд төвлөрсөн юм.

Сталин энэ боломжийг маш үр ашигтай ашиглаж, өөрт үнэнч хүмүүсийг намын бүх шатанд томилсоор байлаа. Үүний үр дүнд намын аппарат аажмаар Сталины гол түшиц хүч болж хувирсан юм.

Холбоотнууд нь эцэстээ өөрсдөө хохирогч болов

Лениний шүүмжлэлийг үл харгалзан Зиновьев, Каменев нар Сталинтай хамтарч Троцкийг шахан зайлуулахыг илүүд үзжээ. Гэвч удалгүй нөхцөл байдал эргэв. Троцкий эхлээд бүх албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөж, дараа нь Зөвлөлтөөс цөлөгдсөн. Үүний дараа Зиновьев, Каменев өөрсдөө Сталины улс төрийн дайралтын бай болж, 1930-аад оны их хэлмэгдүүлэлтийн үеэр баривчлагдан, шүүхээр орж, цаазлагдсан юм.

Тэдний араас Николай Бухарин зэрэг хувьсгалын ахмад удирдагчид ч мөн ижил хувь заяаг туулжээ.

Баримт хэзээ ил болсон бэ

Лениний тэмдэглэл Барууны орнуудад 1920-иод оноос тодорхой хэмжээгээр мэдэгдэж байсан ч Зөвлөлтийн олон нийтэд бараг хүрээгүй хэвээр байв.

1956 онд Никита Хрущёв Коммунист намын XX Их хурлын үеэр тавьсан алдарт "нууц илтгэл"-дээ Сталины хувь хүнийг тахин шүтэх үзлийг шүүмжлэхдээ Лениний энэхүү тэмдэглэлийг дахин дурдсан нь асуудлыг шинээр сөхөх эхлэл болсон юм.

Харин Зөвлөлт Холбоот Улс задран унасны дараа архивууд нээгдэж, баримтын бүрэн эхийг судлаачид чөлөөтэй ашиглах боломж бүрджээ.

Нэг баримт түүхийг өөрчилж чадах байсан уу

Өнөөдөр ч түүхчид энэ асуултад нэгдсэн хариулт өгөөгүй байна.

Зарим нь хэрэв Лениний шүүмжлэл 1924 онд нийтэд бүрэн ил болж, Сталиныг Ерөнхий нарийн бичгийн даргын албан тушаалаас чөлөөлсөн бол Зөвлөлтийн улс төр өөрөөр өрнөх боломжтой байсан гэж үздэг.

Харин нөгөө хэсэг нь Сталин тухайн үед намын аппаратыг аль хэдийнэ хяналтдаа авч, хүчний тэнцвэрийг өөрчилсөн байсан учир ганц баримт түүний нөлөөг зогсоох боломжгүй байсан гэж тайлбарладаг.

Ямартаа ч Лениний хамгийн сүүлчийн улс төрийн анхааруулга тухайн үедээ олон нийтэд хүрээгүй нь түүхэн баримт юм. Харин тэрхүү баримтыг хязгаарлагдмал хүрээнд үлдээсэн улс төрийн шийдвэрүүд Сталины эрх мэдэлд хүрэх замыг улам хөнгөвчилсөн гэдэг нь өнөөдөр түүхчдийн дунд өргөнөөр хүлээн зөвшөөрөгддөг.

Эх сурвалж: "Монголын үнэн сонин"-ы №028/24703/ дахь дугаар